Bakının tərk edilmiş “ceyran”ları - REPORTAJ - FOTOLENT 22:00 08-02-2010
Bir vaxtlar gözəlliyinə göz düşənlərin indi özləri gözdən düşüb...
İnsanlar kimi avtomobillərin də taleyi fərqlidir. Bəzi avtomobillər illərlə sahibinə xidmət edərək mədəni surətdə, qəzasız-filansız satılır. Bəziləri isə heç bir yaşa çatmadan qəza, təbii fəlakət və ya bədbəxt hadisə nəticəsində metal topasına çevrilir.
Lent.az Bakı küçələrindəki sahibsiz nəqliyyat vasitələrini araşdırıb. Məlum olub ki, şəhərin bütün avtomobil dayanacaqlarında, xüsusən də köhnə məhəllələrdə tərk edilmiş avtomobillərin sayı-hesabı yoxdur. Yol kənarındakı avtomobillərə görə Yeni Yasamal “lider”dir. Bəzi avtomobillər isə hətta müharibədən çıxmış təsiri bağışlayır.
Tarixi eksponatlar
Dövlət Baytarlıq Xidmətinin ərazisində uzun müddət saxlanan səyyar laboratoriya “ZİL 150” (danışıq dilində tryoxtonka) indi gözə dəymir.
Ağdaş rayon MTS-ində uzun müddət saxlanılan “Fordzon-Putilovets” markalı dəmir təkərli (tırtıl deyil) traktor bir il əvvəl metal toplayanların qurbanı oldu. Yenə həmin rayonun Mərkəzi xəstəxanasında mülki müdafiə üçün nəzərdə tutulmuş “Tatra” da yoxa çıxıb. Halbuki hər üç model çox gözəl muzey eksponatı ola bilərdi.
Qaraməryəmdə və Badamdar qəsəbəsində atılıb qalmış “Moskviç”lər (401 və 402 model) də muzey üçün yarayar.
Dövlət qurumlarının (xəstəxana, hərbi hissə, rabitə qovşağı və s.) ərazisində çox sayda köhnə, muzey üçün yarayan, lakin yağışın, günün altında xarab olan onlarla texnika yatıb qalır. Bunların dəyərləndirilməsi dövlətə əlavə gəlir mənbəyi və iş yerləri ola bilər.
“Metallolom”
Əlvan metalların qəbulu bir qayda olaraq problem yaratmır. Təkrar emal zamanı keyfiyyət və kütlə baxımından böyük itki olmadığı üçün əlvan metalların qəbulunda şirkətlər daha çox maraqlıdır.
Qara metalların təkrar emalı isə çox böyük məsrəf tələb etdiyi üçün bu sahəyə maraq azdır. Digər tərəfdən qara metalların emalı üçün daha çox avadanlıq lazım gəlir və keyfiyyət nisbətən aşağı düşür. Qiymət faktoru da öz sözünü deyir.
Ekoloji problemlər
Atılmış avtomobildən təbiətə axan mayelərin (yağ, yanacaq, antifriz, tormoz mayesi) ətraf mühitə yalnız və yalnız zərəri ola bilər. Korroziyaya uğramış metal, sınıb tökülən şüşələr də əlavə təhlükədir. Təkcə onu nəzərə alaq ki, avtomobildə istifadə olunan plastik detallar və üzvi şüşənin təbii şəraitdə parçalanması üçün onilliklər lazım gəlir.
Bakının küləkləri də, yaxın ərazidəki zibili uzun müddət bir yerdə qalan avtomobillərin ətrafına toplayaraq əlavə çirklilik yaradır.
Qarpız “sezonu”
Bostan bitkiləri yetişən kimi şəhərdə köhnə QAZ 53-lər göbələk kimi peyda olur. Əksər hallarda mühərrikləri olmayan bu avtomobillər təyinat yerinə (bəlkə də satış nöqtəsi desək yerinə düşər) yedəkdə gətirilir. Qarpız mövsümü qurtaran kimi bu avtomobillər də hara isə yoxa çıxır.
Təhlükəsizlik
İllərlə bir yerdə baxımsız qalmış avtomobilin terrorçuların diqqətini çəkməsi nadir rastlanan hal deyil. Belə hallara Azərbaycanda şükürlər olsun ki, rast gəlinməyib.
Görüntü kirliliyi
Atılmış nəqliyyat vasitələrinin xoş təsir bağışlamadığını xüsusi vurğulamağa ehtiyac yoxdur. Xarici işlər Nazirliyinin arxasında (daha doğrusu, Konsulluq Xidmətinin giriş qapısı yanında) arxa arxaya dayanan iki avtomobilin (şəkildə ağ Moskviç və sarı QAZ 24) və onlardan 5 metr aralıda aylardır tərpənməyən “BMW”-nin (10 CX 096) ölkəyə gələnlərdə hansı təsəvvür yaratdığını bilmək çox da çətin deyil. Bu “BMW”-dən də təqribən 20 metr aralıda bir “FİAT Uno” illərdir yatıb qalıb. Bundan əlavə, çox əhəmiyyətli bir dövlət qurumunun yanında, həm də insanların hərəkətinə mane olan pərakəndə avtomobil dayanacağı, nazirliyin yanında “dədə-baba qaydası” ilə maşın yuyulması nə dərəcədə doğrudur? Bu sual XİN rəhbərliyinə deyil, şəhərin səliqə-sahmanına baxan qurumlara ünvanlanıb.
İraq səfirliyinin qarşısında aylarla dayanan “Opel Ascona” və “Nissan Altima” bu yazı hazırlanana yaxın götürüldü.
Kapital bankın baş ofisi yanındakı “Moskviç”in də təşkilata hörmət gətirdiyini düşünmək sadəlövhlük olardı. Eyni vəziyyət bir tin yuxarıda Kredo Bankın yanındakı “QAZ 31”-ə də aiddir.
ADU-nun üçüncü tədris korpusundan (Təbriz 49) görünən “Karsan”ların yalnız karkası qalıb. Onlar indi bir qarajın əlavə damı rolunu oynayır.
Mərəzədə Heydər Məscidinin bir neçə addımlığındakı “PAZ”, “QAZ” və “ZİL” qəbiristanlığı ekologiya üçün sözün həqiqi mənasında pazdır.
Lider TV-nin yanında illərdir dayanan sarı rəngli “Chevrolet”-in əbədi dayanacağı binanın radiusu ətrafında dəyişir.
Bakı-Şamaxı yolunun kənarına atılmış “İveco” və “PAZ” avtobusların sayı-hesabı bəlli deyil. Yenicə istismara verilmiş yolun kənarındakı bu metal yığınları ekologiyaya zərbə vurmaqla bahəm, mənzərəni də korlayır.
Ölüxanalardakı saysız hesabsız avtomobil isə texniki vandallığa ən sanballı nümunədir.
Dayanacaq problemi
Hərəkətin sıx yerində aylarla küçədə qalan avtomobilin onsuz da dayanmağa yer tapılmayan şəhərdə əlavə yer tutması da məlum məsələdir. Köhnə məhəllələrin fayton üçün nəzərdə tutulmuş küçələri üçün bir avtomobilin az dayanması belə hiss ediləcək seyrəklik yaradır. Tərk edilmiş avtomobillər istismarda olan nəqliyyat vasitələrinin dayanacaq yerini tutaraq, onsuz da ağır olan hərəkətə mane olur.
Problemin kəndsayağı həlli
Kənd yerlərində xidmət müddətini başa vurmuş avtomobildən yaxa qurtarmaq çox asandır. İşə yarayan detallar, ilk növbədə əlvan metaldan olan hissələr satılır, kuzov isə toyuq damı və ya çəpər kimi işə yarayır.
Xarici təcrübə Almansayağı çözüm
Almaniyada utilizasiyaya gedəcək avtomobilin qeydiyyatdan silinməsi üçün 15-20 dəqiqə kifayət edir. 2008-dən başlayaraq isə dövlət köhnə avtomobili təhvil verən şəxsə yeni maşın alarkən 2500 avroya qədər yardım edir. Bunun nəticəsində əhali avtomobili evdə saxlayıb vergi ödəmək əvəzinə, metal tullantısı kimi verməyə maraqlı olur.
Russayağı çıxış yolu
Bu ildən etibarən Rusiya hökuməti də oxşar proqram tərtib etmək istəyir. Yaşı ondan çox olan avtomobili təhvil verəcək şəxsə Rusiyada istehsal olunmuş avtomobil alacağı təqdirdə min dollara qədər yardım verilməsi nəzərdə tutulur. Hələ 2008-ci ilin sonuna aid statistika göstərirdi ki, Rusiyada avtoparkın 80%-dən çoxunu köhnə, yəni yaşı beşdən çox olan avtomobillər təşkil edir. Dekabr ayına olan məlumata görə, Rusiyada olan “Zaporojes” və “Luaz” markalı avtomobillərin 100 faizi, “Moskviç”lərin 98, “klassik Jiquli”lərin 80, “QAZ 24”-lərin 100 faizi istismar müddətini başa vurub, başqa sözlə yaşı onu keçib. Əlbəttə ki, bu siyahıya xaricdə istehsal olunan avtomobillər də əlavə olunmalıdır. Xarici markaların arasında, rusların təbirincə desək, “avtoxlam”a ən sanballı namizədlər isə “Mercedes”, “Audi”, “Nissan” və “Toyota”lardır. Təkcə Moskva rayonunda ildə on mindən çox avtomobil atılır.
Lakin Rusiya hökumətinin təklif etdiyi proqramı reallaşdırmaq üçün bürokratik əngəllərin aradan qaldırılması şərtdir. Avtomobilin qeydiyyatdan silinməsi uzun vaxt tələb etdiyi üçün ruslar avtomobili şəhərdən kənarda boş bir çöldə və ya meşədə tərk etməyi tərcih edirlər (Rusiya ucsuz-bucaqsızdır).
Digər bir problem isə təkrar metal emalı ilə məşğul olan müəssisələrlə bağlıdır. Şirkətlər Almaniya və sovet (rus yox) avtomobillərini təhvil götürməkdə daha çox maraqlıdır. Ən az maraq isə Çin, Koreya və Rusiya Federasiyasında istehsal olunmuş avtomobillərədir. Səbəb isə sadədir: sonuncuların metal çıxımı çox azdır, təkrar emala çəkilən xərclər böyük qazanc gətirmir. Köhnə traktorların, kənd təsərrüfatı və yolçəkən texnikanın utilizasiyası isə iqtisadi baxımdan səmərəlidir (plastik kütlədən hazırlanan detallar çox azdır, detalların əksəriyyəti ştamplama deyil, tökmə üsulu ilə hazırlanıb, detalların tərkibində xrom, vanadium, sink kimi metallar çoxdur, əritmə zamanı itki az olur).
Sibir çölləri isə ikinci əl yapon avtomobillərinin son dayanacaq yerinə çevrilib.
Dövlət proqramının nə dərəcədə səmərəli olmasını isə zaman göstərəcək.
Lukaşenko variantı
Son iki ildə Belarusun böyük şəhərlərində atılmış avtomobillərin yığılması kampaniyası aparılır. Təkcə Minsk və Vitebsk şəhərində ildə ən azı 300 avtomobil küçələrdən yığışdırılır. Mexanizm isə belədir: şəhər kommunal təsərrüfatı ilə məşğul olan şəxslər və ya yerli sakinlər uzun müddət bir yerdə dayanan təkərləri boşalmış, toz basmış avtomobillər barədə polisə xəbər verirlər. Yol polisi həmin avtomobilin sahibinə bir ay müddətində onu kənarlaşdırmaq, göz görməyən bir yerə aparmaq barədə göstəriş verir. Sahibi çıxmayan avtomobillər isə (əsasən nömrə nişanı olmayan) xüsusi meydançaya aparılaraq bir-neçə ay saxlanılır. Bu dəfə də avtomobilə kimsə sahib çıxmadıqda, texnikanın taleyi barədə dövlət orqanları qərar verir. Artıq Belarus şəhərlərinin ən ucqar dalanlarında belə atılmış avtomobilə rast gəlmək çox çətindir. Bu tip nəqliyyat vasitəsini qorumaq üçün sahibi onu mütləq qarajda və ya şəxsi həyətində saxlamalıdır. Belarus hökuməti köhnə avtomobili təhvil verənlərə heç bir kompensasiya ödəməsə də, nəqliyyat vasitələrinin qeydiyyatdan silinməsi prosedurunu xeyli asanlaşdırıb. Nəqliyyatı uçotdan silmə proseduru bir saatdan az vaxt tələb edir. Sürücü isə yalnız kargüzarlıq məsrəflərini (təqribən 10 AZN) ödəməlidir.
Belarus hökuməti həm də bu yolla şəhərlərdəki tıxac və dayanacaq problemlərini həll etməyi nəzərdə tutur.
Mümkün həll variantı
Məsələnin həlli üçün ilk növbədə qanunvericiliyin tələbləri dəyişməli, nəqliyyat vasitəsinin qeydiyyatdan silinmə prosedurları asanlaşdırılmalıdır. Digər tərəfdən Azərbaycan ikinci əl Avropa avtomobillərinin sonuncu məskəni olmaq statusundan da qurtulmalıdır. Ölkəyə gətirilən nəqliyyat vasitələrinin mütləq əksəriyyətini işlənmiş avtomobillər təşkil etdiyini nəzərə alsaq, Azərbaycanın 5 ildən sonra avtomobil qəbiristanlığına çevrilməsi qaçılmaz olacaq. Adi bir misal: son illərdə Bakıda Rusiya istehsalı olan avtomobillər kəskin surətdə azalıb. Gəlirləri artan əhali ilk növbədə rus və sovet avtomobillərindən qurtulmağa çalışır. Bu avtomobillər də bir qayda olaraq rayonlara satılır. Bu tendensiya tədricən Almaniya istehsalı olan avtomobillərə də sirayət edir. Bəs sonrası necə olacaq?
Bakı şəhərində müşahidə etdiyimiz atılmış avtomobillərin demək olar ki heç birinin nömrə nişanı yoxdur. Bu elə qanun pozuntusunun ən bariz göstəricisidir. Sahibsiz əşyalara sərəncam vermək hüququ dövlətə aiddir. Şəhərin mərkəzi küçələrində avtomobil oğurlamaqla məşğul olan evakuatorlar şəhəri ömrünü başa vurmuş avtomobillərdən bir iş günü ərzində təmizləyə bilər. Ən azından bu avtomobilləri kənar bir ərazidə toplamaq və yaxud sahibindən onu kənarlaşdırmağı tələb etmək mümkündür.
Ən optimal variant isə ölkədə təkrar emalın başlanması ola bilər. Bununla də ölkə həm metal tullantılarından təmizlənər, həm də əhali üçün yeni iş yerləri açılar.
A V T O .jpg)
