İran–ABŞ müharibəsində SON VƏZİYYƏT: Döyüşlər şiddətləndi, neft bahalaşdı

İranla ABŞ arasında altı aydan çoxdur davam edən hərbi qarşıdurma sentyabrın əvvəlində yenidən kəskin mərhələyə daxil olub. Bir aylıq nisbi sakitlikdən sonra tərəflər hava, raket və dəniz hücumlarını bərpa ediblər. Hazırda əsas gərginlik nöqtəsi Hörmüz boğazıdır. İran bu ərazidə yeni “qapalı zona” yaratmağa hazırlaşdığını açıqlayıb, ABŞ isə İranın neft ixracını məhdudlaşdırmaq məqsədilə hərbi-dəniz blokadasını gücləndirib.

Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:

7 sentyabr 2026-cı il tarixinə olan məlumata görə, müharibənin yaxın vaxtlarda tam dayanacağını göstərən ciddi diplomatik irəliləyiş yoxdur. Əksinə, tankerlərə və hərbi gəmilərə qarşı hücumlar münaqişənin enerji daşımalarına daha ağır təsir edə biləcəyi ehtimalını artırır.

Son döyüşlər necə başladı?

Hazırkı müharibə 28 fevral 2026-cı ildə ABŞ və İsrailin İran ərazisinə genişmiqyaslı zərbələri ilə başlayıb. Vaşinqton və Təl-Əviv əməliyyatların İranın nüvə və ballistik raket proqramını zəiflətmək, regiondakı silahlı qruplara dəstəyini azaltmaq və ölkə rəhbərliyinə təzyiq göstərmək məqsədi daşıdığını açıqlayıblar.

İran isə hücumları suverenliyinə qarşı təcavüz adlandıraraq ABŞ və İsrailin hərbi obyektlərinə, eləcə də regiondakı Amerika bazalarına raket və pilotsuz uçuş aparatları ilə cavab verib. Müharibənin ilk həftələrində İranın nüvə obyektləri, hava hücumundan müdafiə sistemləri, radarları, hərbi dəniz qüvvələri və raket infrastrukturu hədəfə alınıb.

Aprelin 8-də Pakistanın vasitəçiliyi ilə şərti atəşkəs əldə edilib. Lakin tərəflər müharibənin əsas səbəblərini aradan qaldıra bilməyiblər. Nüvə proqramı, sanksiyaların ləğvi, İranın dondurulan aktivləri və Hörmüz boğazının statusu danışıqlarda əsas fikir ayrılığı olaraq qalıb. İyun ayında əldə edilən aralıq razılaşma da davamlı sülhə çevrilməyib.

Sentyabrda müharibə yenidən alovlandı

Sentyabrın 1-də ABŞ İran ərazisinə yeni hava zərbələri endirib. Amerika tərəfi hava hücumundan müdafiə sistemlərini, radarları, rabitə mərkəzlərini, dəniz qüvvələrinə aid obyektləri və mina yerləşdirmə imkanlarını hədəf aldığını bildirib.

İran rəsmiləri son hücumlar zamanı 18 nəfərin öldüyünü, 108 nəfərin isə yaralandığını açıqlayıblar. Tehran ABŞ zərbələrindən birinin toy mərasiminə düşdüyünü iddia edib. Vaşinqton bu məlumatı təsdiqləməyib.

İran cavab olaraq İraq, İordaniya, Qətər, Küveyt və Bəhreyndə yerləşən ABŞ bazalarına və Vaşinqtonun regional müttəfiqlərinə hücumlar həyata keçirib. Küveyt ordusu ölkəyə istiqamətlənən raket və pilotsuz uçuş aparatlarının hava hücumundan müdafiə sistemləri vasitəsilə zərərsizləşdirildiyini açıqlayıb.

Tankerlər müharibənin yeni hədəfinə çevrildi

Son günlərdə döyüşlərin ağırlıq mərkəzi qurudan dənizə keçib. ABŞ İranın ballistik raketlərlə Amerika hərbi gəmilərini hədəfə aldığını bildirərək üç İran neft tankerinə zərbə endirib. İran da ABŞ gəmilərinə və Tehranın icazə vermədiyi marşrutlardan istifadə edən tankerlərə hücum etdiyini açıqlayıb.

ABŞ İranın neft ixracının qarşısını almaq üçün bölgədə 20-dən çox hərbi gəmidən istifadə edir. Amerika qüvvələrinin indiyədək 92 kommersiya gəmisinin istiqamətini dəyişdirdiyi və üç gəmini sıradan çıxardığı bildirilir. Vaşinqton Hörmüz boğazının beynəlxalq su yolu olduğunu deyir və ticarət gəmilərinin təhlükəsiz keçidi üçün hərbi müşayiəti genişləndirir.

İran isə boğazın yaxınlığında “qapalı zona” elan edəcəyini açıqlayıb. Bu qərar həyata keçirilsə, icazəsiz keçməyə çalışan gəmilər İran qüvvələrinin hədəfinə çevrilə bilər. Belə vəziyyət ticarət gəmiləri ilə hərbi obyektlər arasındakı sərhədi daha da zəiflədə və yanlış hesablamadan doğan böyük döyüşə yol aça bilər.

Hörmüz boğazı niyə bu qədər vacibdir?

Hörmüz boğazı İranla Oman arasında yerləşən, Fars körfəzini açıq dənizlərə birləşdirən strateji keçiddir. Hazırda bu marşrutla gündə təxminən 9 milyon barel neft daşınır. Səudiyyə Ərəbistanı, İraq, Küveyt, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Qətərin enerji ixracının əhəmiyyətli hissəsi bu boğazdan keçir.

Hörmüzün tam bağlanması yalnız ABŞ və İran üçün deyil, Avropa və Asiya ölkələri üçün də ağır nəticələr yarada bilər. Tankerlərin alternativ marşrutlara yönəlməsi, sığorta haqlarının artması, gəmilərin hərbi müşayiətə ehtiyac duyması və limanlarda gecikmələr enerji qiymətlərini yüksəldir.

Gərginliyin təsiri artıq bazarlarda hiss olunur. “Brent” markalı neftin qiyməti 97 dolları, ABŞ-nin WTI nefti isə 92 dolları keçib. Son bir həftədə “Brent” 7,8 faiz, WTI isə təxminən 10 faiz bahalaşıb. Hörmüzdən keçən gəmilərin sayı may ayından bəri ən aşağı səviyyəyə düşüb.

İran iqtisadiyyatı ağır təzyiq altındadır

ABŞ hərbi əməliyyatlarla yanaşı, İranı iqtisadi baxımdan sıxışdırmağa çalışır. Dəniz blokadası və sanksiyalar İranın neft satışını, xarici valyutaya çıxışını və dövlət gəlirlərini azaldıb. Ölkənin yanacaq və buğda kimi əsas məhsulların idxalında da çətinliklərlə üzləşdiyi bildirilir.

İran hökuməti yüksək həcmdə benzin istifadə edən vətəndaşlar üçün qiymət artımı qərarı verib. Ayda 110 litrdən artıq yanacaq işlədən sürücülər daha yüksək tarif ödəyəcəklər. Hakimiyyət bu addımı müharibənin və sanksiyaların yaratdığı iqtisadi şəraitlə əlaqələndirir.

Tehran əvvəlcə Hörmüzdə daşımaları məhdudlaşdırmaqla dünya enerji bazarlarında böyük böhran yaradacağını və ABŞ-ni güzəştə məcbur edəcəyini hesab edirdi. Lakin bazarların qismən uyğunlaşması, bəzi ixracatçıların alternativ imkanlardan istifadə etməsi və ABŞ-nin hərbi müşayiət sistemi İranın bu üstünlüyünü zəiflədib. Buna baxmayaraq, boğazda genişmiqyaslı hücum enerji bazarındakı tarazlığı yenidən poza bilər.

Nüvə proqramı hələ də əsas problemdir

Müharibənin mərkəzində İranın nüvə proqramı dayanır. ABŞ və İsrail Tehranı nüvə silahına yaxınlaşmaqda günahlandırır. İran isə proqramının dinc məqsədlər daşıdığını və atom bombası hazırlamadığını bildirir.

Hərbi zərbələr İranın məlum zənginləşdirmə obyektlərinə və nüvə proqramı ilə əlaqəli infrastruktura ciddi ziyan vurub. ABŞ kəşfiyyatının may ayındakı qiymətləndirməsinə əsasən, İranın nüvə bombası üçün yetərli parçalanan material hazırlamaq imkanına çatma müddəti müharibədən əvvəlki altı aya qədər olan qiymətləndirmədən bir ilə qədər uzanıb. Lakin bu, problemin tam həll edildiyi demək deyil.

Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi İranın dörd elan edilən zənginləşdirmə obyektinə giriş əldə edə bilmədiyini açıqlayıb. Buna görə uran ehtiyatlarının yeri, miqdarı və zənginləşdirmə səviyyəsi barədə tam yoxlama aparmaq mümkün deyil. Agentliyin nəzarətdən kənarda qalan materiallarla bağlı narahatlığı müharibənin dayanmasını çətinləşdirən əsas amillərdən biridir.

Danışıqlar niyə nəticə vermir?

Pakistanın vasitəçiliyi ilə aparılan danışıqlarda müəyyən irəliləyiş əldə edilsə də, yekun razılaşma imzalanmayıb. Vaşinqton İranın uranın zənginləşdirilməsi imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırmasını, nüvə obyektlərinə beynəlxalq nəzarəti bərpa etməsini və regiondakı silahlı qruplara dəstəyi dayandırmasını tələb edir.

Tehran isə sanksiyaların geniş şəkildə ləğvini, xaricdə dondurulan vəsaitlərinin azad edilməsini, neft ixracına maneələrin aradan qaldırılmasını və hücumların təkrarlanmayacağına dair real təminat istəyir. İran rəsmiləri əvvəlki vasitəçilərin razılaşmaları qorumaqda uğursuz olduğunu deyərək sadəcə şifahi vədləri qəbul etməyəcəklərini bildirirlər.

ABŞ-nin energetika naziri Kris Rayt yeni nüvə sazişinin indiki İran rəhbərliyi ilə mümkün olmaya biləcəyini deyib. O, Tehran nüvə silahına gedən yolu tam bağlamasa, hərbi təzyiqin davam edə biləcəyinə işarə edib. Bu mövqe yaxın müddətdə diplomatik dönüş ehtimalını azaldır.

Azərbaycan və region üçün hansı risklər var?

Müharibənin Azərbaycan üçün birbaşa hərbi təhlükəyə çevrildiyini demək üçün hazırda əsas yoxdur. Ancaq İranla uzun sərhəd, Xəzər regionundakı enerji layihələri və beynəlxalq nəqliyyat yolları qarşıdurmanın nəticələrini Azərbaycan üçün də əhəmiyyətli edir.

İran daxilində təhlükəsizlik vəziyyətinin pisləşməsi sərhəd keçidlərinə, ticarətə və yük daşımalarına təsir göstərə bilər. Neftin bahalaşması Azərbaycanın enerji gəlirlərini artıra bilsə də, uzunmüddətli regional müharibə daşınma, sığorta, ərzaq və logistika xərclərini yüksəldə bilər. Bu isə idxal qiymətlərinə və ümumi inflyasiyaya təsir edə bilər.

Bundan əlavə, İranın ABŞ-nin Körfəz ölkələrindəki bazalarına hücum etməsi qarşıdurmanın coğrafiyasını genişləndirir. Raket və pilotsuz uçuş aparatlarının daha böyük ərazidə istifadəsi hava məkanlarının bağlanması, uçuşların istiqamətinin dəyişdirilməsi və regional iqtisadi əlaqələrin zəifləməsi riskini artırır.

Bundan sonra nə baş verə bilər?

Birinci ehtimal tərəflərin hazırkı məhdud, lakin dövri zərbələri davam etdirməsidir. Bu halda müharibə birdən-birə genişlənməsə də, neft bazarında qeyri-sabitlik və regionda təhlükəsizlik riski qalacaq.

İkinci ehtimal Hörmüz boğazında daha böyük toqquşmadır. İran boğazı faktiki bağlamağa, ABŞ isə hərbi yolla tam açmağa çalışsa, dəniz əməliyyatları sürətlə genişlənə bilər.

Üçüncü ehtimal Pakistan və digər vasitəçilərin yeni atəşkəs əldə etməsidir. Lakin belə razılaşmanın davamlı olması üçün nüvə nəzarəti, sanksiyalar, neft ixracı və Hörmüzün statusu barədə konkret mexanizm hazırlanmalıdır.

Hazırkı mənzərə göstərir ki, tərəflərdən heç biri istədiyi nəticəni tam əldə etməyib. ABŞ İranın nüvə və hərbi imkanlarına ciddi zərbə vurub, lakin Tehranı tam geri çəkilməyə məcbur edə bilməyib. İran isə Körfəzdəki bazaları və enerji daşımalarını təhlükə altında saxlasa da, iqtisadi blokadanı yara bilməyib. Buna görə İran–ABŞ müharibəsi həlledici qələbədən çox, uzunmüddətli və təhlükəli qarşıdurmaya çevrilir.