Yaxın Şərqdə ABŞ–İsrail–İran müharibəsi yeni və daha mürəkkəb mərhələyə daxil olub. Son günlərdə həm hərbi, həm də siyasi ritorika kəskinləşib. ABŞ prezidenti Donald Trampın Papa Leo ilə açıq qarşıdurması, İran limanlarına tətbiq olunan blokada və müharibənin yaxın zamanda bitə biləcəyi ilə bağlı açıqlamalar regionda vəziyyəti daha da gərginləşdirir.
Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı hazırladığı araşdırmanı təqdim edir:
Tramp Papa Leonu nədə günahlandırır?
ABŞ prezidenti Donald Tramp Papa Leonu dolayı şəkildə İranla bağlı mövqeyinə görə, tənqid edib. O, sosial şəbəkədə yazaraq bildirib ki, “kimsə Papa Leo-ya desin” ki, İranda etirazçıların öldürüldüyünü nəzərə alsın və İranın nüvə silahına sahib olmasının qəbuledilməz olduğunu barədə düşünsün.
Bu açıqlama Papa Leonun daha əvvəl Trampın siyasətini tənqid etməsindən sonra meydana gəlib. Papa ABŞ-ın İrana qarşı müharibə qərarını sərt şəkildə qınayaraq bildirib ki, “əlləri qan içində olanların duaları qəbul olunmur”. O, həmçinin demokratiyaların “çoxluğun tiraniyasına” çevrilməsi riski barədə xəbərdarlıq edib və ABŞ-da miqrantlara qarşı sərt siyasətin yenidən nəzərdən keçirilməsini istəyib.
Tramp isə buna cavab olaraq Papaya qarşı ritorikanı daha da sərtləşdirib və onu “zəif” və xarici siyasət məsələlərində “uğursuz” adlandırıb. Bu qarşıdurma göstərir ki, müharibə artıq təkcə hərbi deyil, ideoloji və mənəvi müstəviyə də keçib.
İran blokadası: müharibənin dönüş nöqtəsi?
Müharibənin ən kritik addımlarından biri ABŞ-ın İran limanlarına tətbiq etdiyi tam blokadadır. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) açıqlayıb ki, blokada “tam şəkildə həyata keçirilib” və İranın dəniz yolu ilə iqtisadi fəaliyyəti faktiki olaraq dayandırılıb.
Rəsmi məlumatlara görə, İran iqtisadiyyatının təxminən 90%-i dəniz ticarətindən asılıdır, blokada tətbiq edildikdən sonra 36 saat ərzində dəniz ticarəti tam dayandırılıb, 10 mindən çox ABŞ hərbçisi əməliyyatda iştirak edir, bir neçə ticarət gəmisi geri dönməyə məcbur edilib.
ABŞ donanması artıq İran limanlarından çıxmağa çalışan neft tankerlərini saxlayaraq geri qaytarıb. Bu isə faktiki olaraq İranın qlobal enerji bazarına çıxışını ciddi şəkildə məhdudlaşdırır.
Trampın planına görə, bu blokada Tehranın ABŞ-ın şərtlərini qəbul etməsinə məcbur etməlidir. Lakin İran tərəfi bunu atəşkəsin pozulması kimi qiymətləndirir və vəziyyətin daha da mürəkkəbləşə biləcəyini bildirir.
Müharibə bir həftəyə bitə bilərmi?
Donald Tramp son açıqlamalarında müharibənin “çox yaxın zamanda” başa çata biləcəyini bildirib. Lakin mövcud vəziyyət bu proqnozun nə qədər real olduğunu sual altına alır. Bir tərəfdən, ABŞ hərbi üstünlüyünü artırır, İran iqtisadi blokada altındadır, diplomatik təmaslar davam edir. Digər tərəfdən, İran nüvə proqramı və Hörmüz boğazı məsələsində geri çəkilmir, qarşılıqlı etimadsızlıq yüksək səviyyədədir və blokada gərginliyi daha da artırır.
Ekspertlər hesab edir ki, müharibənin tez bitməsi yalnız tərəflərin kompromisə getməsi ilə mümkündür. Əks halda, qarşıdurma uzana bilər.
Blokada müharibəni uzada bilərmi?
Analitiklər bildirir ki, ABŞ-ın blokada qərarı qısa müddətdə təzyiq yaratsa da, uzunmüddətli perspektivdə müharibəni daha da uzada bilər.
Səbəbləri belə sadalayırlar:
1. İran blokadanı açıq şəkildə düşmənçilik aktı kimi qiymətləndirir.
2. Regionda yeni hərbi toqquşmalar riski artır.
3. Enerji bazarında qeyri-sabitlik yaranır.
Artıq neft qiymətləri 100 dolları keçib və bu, qlobal iqtisadiyyata təsir göstərir. İnflyasiya riski artır, xüsusilə enerji idxalından asılı ölkələr üçün vəziyyət çətinləşir.
İranlı analitik Abbas Əslani bildirib ki, ABŞ blokada ilə yanaşı sülh danışıqları mesajı verməyə çalışır. Onun fikrincə, bu addım qlobal bazarlardakı şoku azaltmaq məqsədi daşıyır.
Yaxın Şərqdə yeni reallıq
Mövcud vəziyyət göstərir ki, Yaxın Şərqdə müharibə artıq çoxşaxəli xarakter alıb:
* hərbi əməliyyatlar
* iqtisadi təzyiq
* diplomatik danışıqlar
* ideoloji qarşıdurma
ABŞ – İsrail – İran üçlüyünün keçirdiyi əməliyyatlar nəticəsində Livan məhv olur, regionda minlərlə insan həyatını itirib, milyonlarla insan isə köçkün vəziyyətinə düşüb. Bununla yanaşı, İranın nüvə proqramı ətrafında mübahisələr davam edir. Qərb ölkələri Tehranın nüvə silahı əldə etmək istədiyini düşünür, İran isə bunu qəti şəkildə inkar edir.
Hazırkı mərhələdə müharibənin taleyi bir neçə əsas faktordan asılıdır:
* ABŞ-ın hərbi və iqtisadi təzyiq strategiyası
* İranın müqavimət və cavab addımları
* diplomatik danışıqların uğuru
Trampın Papa ilə qarşıdurması isə göstərir ki, bu müharibə yalnız siyasi və hərbi deyil, həm də ideoloji müstəviyə keçib.
Müharibənin yaxın zamanda bitməsi mümkündür, lakin blokada və qarşılıqlı sərt mövqelər bu prosesi uzada və daha təhlükəli mərhələyə keçirə bilər.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
