İranda rejimə qarşı açıq mövqe sərgiləyən, sosial ədalətsizlikləri və azadlıq məhdudiyyətlərini tənqid edən bir çox rejissor, müğənni və şair həbs, qadağa, sürgün və hətta ölüm hökmü ilə üzləşib.
Lent.az məhz siyasi baxışlarına və ictimai çıxışlarına görə İran hakimiyyətinin təqiblərinə məruz qalan sənət adamlarını təqdim edir.
Cəfər Pənahi
Cəfər Pənahi məşhur Azərbaycan əsilli film rejissorudur. O, rejim tənqidi sosial mövzulu filmlər çəkməklə tanınır. 2010-cu ildə Pənahi həmkarı Məhəmməd Rəsulofla birlikdə saxlanılaraq 6 illik həbs və 20 illik “rejimi təbliğ etməmək” qadağası cəzasına məhkum olunmuşdu (apellyasiya nəticəsində azadlığa buraxıldı). 2022–2023-cü illərdə ölkədə kütləvi etirazlar zamanı o, internet kəsildikdən sonra “bu rejim yıxılacaq” deyərək etirazçılara dəstək verdi. Rejim bu səbəbdən Pənahini yenidən cəzalandırdı. 2025-ci ildə imzaladığı dəstək məktubuna görə, Xorasan vilayət məhkəməsi onu 1 il həbs və 2 il səfər qadağası cəzasına məhkum edib. Panahi xüsusilə “It Was Just an Accident” filmi ilə 2025 Kann festivalında Palme d’Or (Qızıl Palma) mükafatına layiq görülüb.
Moohsen Namcu
Mohsen Namcu gənc nəsil iranlı musiqiçi, saz ifaçısı, xalq musiqisi ilə rok elementlərini birləşdirən ifaçıdır. İran hakimiyyəti onun cəsarətli tənqidi mahnılarına və müqəddəs kitabdan sitat gətirməyinə görə, ona “Quranı təhqir” ittihamı irəli sürmüşdü. Mohsen 2008-ci ildə İrandan çıxmağa məcbur edildi. 2009-cu ildə Namcu mahnılarından birində Quran ayələrindən istifadə etdiyinə görə məhkəməyə çağırıldı və 5 il qiyabi həbs cəzasına məhkum edildi. Cəzanı icra edilməməyi üçün o, bir daha İrana qayıtmadı. Hazırda Avropada (o cümlədən ABŞ-da) mühacirətdə yaşayır. Onun taleyi insan haqları fəalları arasında geniş narahatlıq doğurub, PEN Amerika və başqa təşkilatlar onun azad ifasını dəstəkləyir.
Məhəmməd Rəsulof
Məhəmməd Rəsulof tənqidi mövzulu filmləri ilə tanınmış iranlı rejissordur. 2010-cu ildə Rəsulof da “dövlətə qarşı fəaliyyətdə iştiraka görə” həbs edilib, 6 illik həbs cəzasına məhkum edildi (apellyasiya ilə 1 ilə endirildi). 2017-ci ildən onun pasportu geri alındı və çəkdiyi filmlər qadağan olundu. 2020-ci ildə Berlində “Zulmətli vəhşi” filmi ilə “Qızıl Ayı” mükafatını alsa da, filmin ölkədə nümayişi qadağan edildi. Mart 2024-də İran məhkəməsi Rəsulofa (siyasi fəaliyyətinə görə) 8 il həbs və 74 şallaq cəzası verdi. Cinayət işi haqda məlumat əldə edən rejissor həbs əvəzinə ölkədən gizli yolla qaçdı. BMT və beynəlxalq təşkilatlar dərhal onun müdafiəsinə qalxdı.
Səid Rustayi
Səid Rustayi gənc nəsil İran kinorejissorudur. Filmlərində sosial haqsızlıqları, iqtisadi böhranı və qadınların vəziyyətini nümayiş etdirir (məs., “Leylanın qardaşları”). 2022-ci ildə çəkdiyi “Leylanın qardaşları” filmi İrana səviyyəli iqtisadi çətinlikləri və patriarxal münasibətləri ifşa edir. Rustayi rejimdən tələb olunan senzuranı rədd edərək filmi Kann festivalına (2022) göndərib. 2023-cü ilin avqustunda Tehran Cinayət Məhkəməsi onu “hökumətə qarşı təbliğat”da ittiham edib və 6 ay həbs (1/20-si, yəni 9 gün, həbs cəzasının qalanı təxirə salınıb) və 5 il müddətinə kinoya qadağa qərarı çıxarıb. İranlı kinorejissorlar bu hökmü “İran kino tarixinin ən qəribə məhkəmə qərarı” adlandırıb.
Cavad Gənci
Cavad Gənci (1986–2026) – Tehranda fəaliyyət göstərən azərbaycanlı kinorejissor. 2026-cı ilin yanvarında İran paytaxtındakı kütləvi etiraz aksiyasında iştirak edərkən hökumət qüvvələrinin açdığı atəş nəticəsində həlak olub. O, əsla mühakimə olunmadan öldürülüb; müxtəlif insan haqları qrupları bunun qətlə yetirmə olduğunu bəyan edib. İran əleyhinə video və sosial media kampaniyaları zamanı Gəncinin adı tez-tez çəkilirdi.
Tumac Salehi
Tumac Salehi əslən kürd olan iranlı rap-hip-hop müğənnisi və insan haqları fəalıdır. 2022-ci ildə İranın “Qadın, həyat, azadlıq” hərəkatını dəstəkləyən rep mahnıları və tvitter paylaşımları ilə tanınıb. Məhsa Əmininin vəfatından sonra ölkədə başladılan kütləvi etirazlara açıq dəstək verdiyinə görə 2022-ci ilin oktyabrında həbs olunub. O, işgəncələrə məruz qalıb və 252 gün fasiləsiz təcridxanada saxlanılıb. Noyabr 2022-də Salehi “dövlətə qarşı təbliğat” ittihamı ilə 6 il həbs cəzasına məhkum edildi, lakin mülki təzyiqlər nəticəsində növbəti ilin fevralında müvəqqəti azadlığa buraxıldı. 2024-cü ilin aprelində isə İsfahanın İnqilab Məhkəməsi ona “Allahın düşmənliyi” adlı ölüm cəzası verdi.
Səman Yasin
Səman Yasin iranlı rep müğənnisidir. 2022-ci ilin “Qadın, Həyat, Azadlıq” etirazları zamanı hökumətə açıq etiraz edən bəstələr ifa edib. O, 2 oktyabr 2022-də evində həbs olunub və təcridxanada işgəncələrə məruz qalıb. Tehran İnqilab Məhkəməsi Yasinə “moharebeh” (möminlərə qarşı silahlı qiyam) ittihamı ilə ölüm hökmü kəsib. Nümayişlər və beynəlxalq təzyiq sayəsində ölüm cəzası ləğv olunsa da, 2024-cü ilin aprelində ona Tehrandan Kerman vilayətinə 5 illik sürgün cəzası verilib. Amnesty International daxil olmaqla bir çox hüquq müdafiə təşkilatı Səman Yasinlə əlaqədar hərəkətləri yaxından izləyir. Məsələn, Amnesty-nın hesabatına görə, həbsi zamanı onun hüquqları pozulub və məhkəmə prosesi ədalətsiz aparılıb.
Mehdi Yarrahi
Mehdi Yarrahi iranlı pop-müğənnidir. O, qadınların hicab məcburiliyinə qarşı çıxan “Roosarito” (Fars dilində “Sən hicabını götür”) adlı mahnı yazaraq 2023-cü ilin avqustunda bütün ölkədə məşhurlaşdı. Mahnının məzmununda hicaba məcbur qoyulmuş qadınların dəstək ifadələri var. 2024-cü ilin yanvarında məhkəmə Yarrahiyə 2 il 8 ay həbs və 74 şallaq cəzası verdi. Cəzanın bir hissəsi (74 şallaq) 5 mart 2025-ci ildə icra olunub. Xalq arasında Mehdi Yarrahiyə dəstək aksiyaları oldu. Məsələn, Nobel mükafatı laureatı Nərgiz Məhəmmədi onun müdafiəsinə qalxıb. Beynəlxalq Artists at Risk Connection təşkili İran məhkəməsinin bu həbsin yumşaldılmasını insan haqları pozuntusu adlandırdı. Yarrahinin bu cəsur addımı İranda hicab zorakılığına etirazın rəmzinə çevrilib.
Şahin Nəcəfi
Şahin Nəcəfi Almaniyada mühacirətdə yaşayan iranlı rok/rep müğənnisidir. Onun ən məşhur nəğmələrindən biri 2009-cu ilin prezident seçkisinin mübahisəli nəticələrinə etiraz əlaməti olan “Neda”dır. Nəcəfi İranda senzura və təqiblər səbəbindən 2004-cü ildə ölkədən çıxmalı oldu. Almaniyada sığınan sənətçiyə radikal dini çevrələr tərəfindən də ölüm hökmü kəsilib: iranlı mollalar onu “inkarçı” adlandıraraq 100 min dollar mükafat təyin ediblər. Buna baxmayaraq, o, sənəti vasitəsilə mövcud rejimi tənqid etməyə davam edir. Məsələn, 2017-ci ildə Şahin Nəcəfi İsraildəki sülh konsertində çıxış edərək milli sədləri tənqid edib. Nəcəfi zorakı siyasəti inkar edərək İran-İsrail münasibətləri ilə bağlı millətçi düşmənçiliyi pisləyir. Sənətçinin vəziyyəti Qərb mətbuatında geniş işıqlandırılıb, bir sıra insan haqları qrupları onun həyatına görə narahatlıq ifadə edib.
Bəktaş Abdin
Bəktaş Abdin İranda tanınmış şair, sənədli filmlərin rejissoru, İran Yazıçılar Assosiasiyasının (IWA) üzvü və insan haqları fəalıdır. Cəmiyyətdə senzurasız ədəbiyyatın tərəfdarı idi. 2019-cu ildə İran məhkəməsi ona “dövlətə qarşı cəmiyyət yaratmaq” və “reklam təbliği” ittihamları irəli sürərək 6 il həbs cəzası kəsdi. Abdin cəzasını “Evin” həbsxanasında çəkən zaman ikinci dəfə COVID-19-a yoluxdu. Xəstəliklə əlaqədar yardımı gecikdirilən sənətçi 2022-ci il yanvarın 8-də Tehran xəstəxanasında vəfat etdi. Ədəbiyyat və insan haqları müdafiəçiləri onun ölümünü ciddi tənqid etdi. Məsələn, Human Rights Watch İranda siyasi məhbuslara qarşı bu cür “səhiyyə qəsdlərinin” araşdırılmasını tələb etdi. Pen America təşkilatı isə Abdin 2021-ci il “Azad Yazıçı” mükafatı laureatı hesab edərək İran hakimiyyətini ona münasibətdə məsuliyyəti boynuna almağa çağırdı. Abdin yazıları və şeirləri iranlı gənclər arasında hələ də böyük nüfuz sahibidir.
Əli Əsədullahi
Əli Əsədullahı müasir İran poeziyası və tərcüməçiliyi sahəsində tanınmış şair və tərcüməçidir. O, İran Yazıçılar Assosiasiyasının sabiq katibi olmuş, “nəsilinin qabaqcıl şair”lərindən sayılır. 2022-ci ilin noyabrında ölkədə yenidən kütləvi etirazlar başlayanda Əsədullahi açıq mövqe ortaya qoyduğu üçün İranda təqib olundu. Məhsa Əmini qətli ilə başlayan hərəkatı dəstəklədiyinə görə bir neçə ay həbs edilib, fevral 2023-də azadlığa buraxılmışdı. 2026-cı il yanvarın 24-də isə kütləvi repressiya fonunda evindən zorla götürülüb. O, hələ də məhkəməsiz “Evin” həbsxanasında saxlanılır. İran hakimiyyəti onun hansı səbəbdən tutulduğunu açıqlamayıb. Bir sıra yazıçılar assosiasiyası və insan haqları təşkilatları Əli Əsədullahinın dərhal azad olunmasını tələb edən açıqlamalar yayıblar. Məsələn, PEN America bütün dünyada imza toplayaraq rejimi onun haqlarını pozmamağa çağırıb
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
