Alınma sözlərdən necə qorunmalı?

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 3 noyabr 2025-ci ildə AMEA-nın 80 illik yubiley yığıncağında, 5 yanvar 2026-cı ildə jurnalistlərlə görüşündə proqram xarakterli çıxışı zamanı elmin müasir çağırışlarını dərindən təhlil edib, ölkəmizin gələcək inkişafında innovasiyaların, texnologiyaların rolunu xüsusi vurğulamaqla yanaşı, strateji əhəmiyyətli bir sıra məqamlara toxundu. Çıxışında Azərbaycan dili ilə bağlı narahatlığını da ifadə etdi. Bildirir ki, son 10 il ərzində bu istiqamətdə lazımi addımlar atılıb, lakin vəziyyət qaneedici deyildir: “Azərbaycan dili çox zəngin dildir. Bu gün 50 milyondan çox insan üçün Azərbaycan dili ana dilidir. Ancaq təmiz, saf, ədəbi Azərbaycan dilinin qoruyucuları bizik – müstəqil Azərbaycan dövləti. Mən azərbaycanlıların yaşadıqları müxtəlif bölgələrdə vəziyyətlə müntəzəm surətdə olaraq tanış oluram, diqqətdə saxlayıram, lazımi tədbirlər görürəm”.

Bu fikirlər AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru filologiya elmləri doktoru, professor Nadir Məmmədlinin “Alınma sözlərdən necə qorunmalı” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. 

Lent.az məqaləni təqdim edir:

Prezident İlham Əliyev Azərbaycan ziyalılarının, şair və yazıçıların da bu məsələyə öz münasibətlərini və dəstəklərini göstərməyə çağırış etdi. Prezident İlham Əliyev çıxışında xüsusi vurğuladı ki, bəzi yerlərdə bizim ədəbi dilimiz digər ölkələrdə yaşayan azərbaycanlılar arasında itirilir. Daha çox məişət dili kimi istifadə olunur, xarici kəlmələrlə dolu olur. Ona görə biz öz dilimizi qorumasaq, dilimizi təmiz, saf saxlamasaq, onda yavaş-yavaş dilimizi itirə bilərik: “Biz bütün dövrlər ərzində dilimizi qorumuşuq və bu gün danışdığımız Azərbaycan dili bizim ulu babalarımızın danışdığı Azərbaycan dilindən fərqlənmir. Bu, böyük nailiyyətdir. Mən hesab edirəm ki, xalqımızın böyüklüyüdür ki, biz başqa dillərin təsirinə düşməmişik”. Hər bir millət, hər bir xalq üçün onun ana dili onun milli mənsubiyyətinin əsas amilidir və bu istiqamətdə bütün ictimai fəallar, bütün ictimaiyyət bir nöqtəyə vurmalıdır. Bildirdi ki, böyük xalqıq, 10 milyondan çoxu ancaq müstəqil Azərbaycanda yaşayır, amma dünyada 50 milyondan çox azərbaycanlı yaşayır. Yəni bizim dilimiz böyük xalqın dilidir, bunu heç vaxt unutmamalıyıq və bizim dilimiz heç bir dilin kölgəsində ola bilməz. Bizim dilimiz zəngindir, sən istənilən ifadəni deyə bilərsən, istənilən şeiri yaza bilərsən. Çox zəngin, çox melodik və gözəldir, təkcə ona görə yox ki, bu, bizim dilimizdir”. Prezident vətəndaş narahatlığını ürək ağrısı ilə bildirir: “Xarici kəlmələr dilimizi pozur, zənginləşdirmir və milli kimliyimizi də sarsıdır, damcı-damcı, yavaş-yavaş. Bəlkə də, özümüz heç buna fikir vermirik, damcı-damcı sarsıdır. Dil əldən gedəndən sonra, yaxud da ki, pozulandan sonra, ya da başqa dilə tamamilə uyğunlaşandan sonra onda milli kimlik də gedəcək, ondan sonra dövlətçilik də gedəcək, ondan sonra, Allah eləməsin, ölkəmiz də, necə deyərlər, böyük fəlakətlə üzləşə bilər. Ona görə Azərbaycan dilini qorumaq hər birimizin vəzifəsidir. Bunu mən tam əminliklə deyirəm və hamını bu mübarizəyə dəvət edirəm”. Lakin hörmətli Prezident bu məsələyə uzaqgörənlik və dünya mədəniyyəti çərçivəsində yanaşır: “Mən hesab edirəm ki, xalqımızın böyüklüyüdür ki, biz başqa dillərin təsirinə düşməmişik. Düzdür, sovet vaxtında bizim leksikonumuza bəzi kəlmələr daxil olub. Mən beynəlxalq leksikondan gələn kəlmələri nəzərdə tutmuram”. 3 noyabr çıxışında fikrini belə bildirmişdi: “Düzdür, beynəlxalq leksikon var və hər birimiz bu leksikondan istifadə edirik. Amma əgər Azərbaycan dilində əzəli bir kəlmə varsa, başqa dildən kəlməni gətirib əvəzləmək nə məqsəd daşıyır? Bu, ya səhvdir, ya təxribatdır”. Prezident beynəlmiləl söz və terminlərə sərrast münasibətini bildirdi. Axı, bu reallıqdır! Еlmi-texniki nailiyyətlər, güclü informasiya axını, intensiv istehsalat fəaliyyətləri, beynəlxalq əlaqələr alınma söz və terminlərin, eləcə də hər hansı nomenklaturanın milli sərhədləri aşıb yayılmasını şərtləndirir. Şərq və Qərb ölkələri ilə ictimai-siyasi, iqtisadi, elmi, mədəni əlaqələrin genişlənməsi və möhkəmlənməsi şəraitində Azərbaycan dili müxtəlif sistemli dillərlə müntəzəm təmasda olur. Alınma sözlər ədəbi dilin funksional üslubu, gerçəkliyin qneseoloji inikası, məntiqi dərkedilmə vasitəsi, elmi-texniki informasiyaların reallığıdır. Siqnifikativ, sözün səs cildinin məfhumla əlaqəsinə əsaslanan mənaları əhatə dairəsinə görə fərqlidir. Müasir Azərbaycan dili terminologiyasının bir hissəsini alınma terminlər təşkil etsə də, dilimizdə təşəkkül tapmış avtoxton terminologiya çox zəngindir.. Bu, əlbəttə, alınma söz və termin probleminin rəngarəngliyi və çoxsahəli məsələləri əhatə etməsi ilə əlaqədardır. Tarixi-mədəni əlaqələr və dövlətlərarası münasibətlər, elmi-texniki tərəqqi və elmi bilik sahələrinin inkişafı ilə bağlı olaraq Azərbaycan dili leksikasına söz və terminlərin daxil olmasını elə tənzimləmək lazımdır ki, dilimizi milli səciyyəsindən, özünəməxsusluqdan məhrum etməsin. Azərbaycan dilçiliyində alınmaların tədqiqində ənənəvi qəbul olunmuş tarixilik prinsipi də onların xalqın tarixi mərhələlərdən keçib gəldiyi yollarla əlaqəli şəkildə öyrənilməsini tələb edir. Alınma hadisəsinin mahiyyəti, həmçinin milli mədəniyyət, milli təfəkkür və milli mövcudluq anlayışları ilə bağlıdır – Azərbaycan milli xarakteri bu anlayışların işığında aydın görünür. Linqvistik əlaqələrin forması dillərin qarşılıqlı təsir xarakteri, fonetik sistemi və qrammatik quruluşları ilə təyin olunursa, əlaqələrin səbəbləri və intensivliyi mədəni, sosial və elmi-texniki inkişafla bağlıdır. Müasir Azərbaycan dilindəki alınma söz və terminləri iki qrupa ayırmaq olar:

1.Yeni əşya, hadisə və mücərrəd anlayışların adını bildirən, əvvəllər Azərbaycan dili lüğət tərkibində nomenklatur ifadəsi olmayan alınma söz və terminlər. Elm və texnika sürətlə inkişaf edir. Bu inkişaf nəticəsində yeni məfhum və anlayışlar yaranır və onların adlandırılması zərurəti ortaya çıxır. Onların əksəriyyəti terminoloji nomenklaturadır. Bu terminlərin Azərbaycan dilində işlənə bilməsi onların təkcə leksik-semantik müstəqilliyindən yox, həmçinin terminoloji sistemdəki digər terminlərə uyğunluğundan, terminologiyamız üçün vacibliyindən, yeni əşya və hadisəni bildirməkdən, yaxud müəyyən səbəbə görə əvvəlki adın özünü doğrultmadığından asılıdır. Yeni anlayışlar meydana gəldikcə mövcud terminologiyada da dəyişiklik olması təbiidir. Bu terminləri dilə gətirməklə, ədəbi dilimizi, eləcə də terminologiyamızı zənginləşdirməklə ictimai həyatın real ifadəçisi olan zəruri anlayışlar dilin daşıyıcılarına çatdırılır, dildaxili tələbat təmin edilir. Məsələn: balansir “müxtəlif maşınlarda ox ətrafında yırğalanan tənzimləyici mexanizm”, varistor “elektrik gərginliyini nizama salmaq üçün yarımkeçiricili resistor”, paker “quyunun neftli, sulu, qazlı laylarını bir-birindən ayırmaq və qapamaq üçün qurğu” və s. Prezident beynəlxalq leksikon dedikdə məhz bu tip söz və terminləri nəzərdə tutur, çünki dildə ziyanlı proseslər də baş verir. Prezidentin çıxışından: “Bəzən bilərəkdən, bəzən bilməyərəkdən dilimizə daxil olan xarici kəlmələr - onlar dilimizi zənginləşdirmir və o kəlmələri istifadə edənləri daha ağıllı etmir”. Bu sərrast fikir dilə ziyan vuran alınmalara aiddir: yeni reallıq, əşya, hadisə və mücərrəd anlayışla bağlı olmayan alınma söz və terminlər Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 3 noyabr 2025-ci ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 80 illik yubileyinə həsr olunmuş yığıncaqda, eləcə də 5 yanvar 2026-cı ildə jurnalistlərlə görüşü zamanı etdiyi proqram xarakterli çıxışlarında elmin müasir çağırışlarını geniş şəkildə təhlil etmiş, ölkənin gələcək inkişafında innovasiyaların və texnologiyaların rolunu xüsusi vurğulamışdır. Bununla yanaşı, strateji əhəmiyyət daşıyan bir sıra məsələlərə, o cümlədən Azərbaycan dilinin mövcud durumu ilə bağlı problemlərə diqqət çəkib. Prezident öz çıxışlarında Azərbaycan dilinin qorunması məsələsinə xüsusi yer ayıraraq bildirib ki, son on il ərzində bu sahədə mühüm addımlar atılsa da, mövcud vəziyyət hələ də qənaətbəxş deyildir. Dövlət başçısı Azərbaycan dilinin zənginliyi və funksional imkanlarını qeyd edərək vurğulayıb ki, bu dil hazırda 50 milyondan artıq insan üçün ana dili statusuna malikdir. Bu fakt Azərbaycan dilini böyük xalqın dili kimi səciyyələndirir. Bununla belə, təmiz, saf və ədəbi Azərbaycan dilinin qorunması əsasən müstəqil Azərbaycan dövlətinin üzərinə düşən tarixi və mədəni məsuliyyətdir. O, dünyanın müxtəlif bölgələrində yaşayan azərbaycanlıların dil mühitini mütəmadi olaraq izlədiyini və bu istiqamətdə zəruri tədbirlərin görüldüyünü diqqətə çatdırıb.

Prezident İlham Əliyev Azərbaycan ziyalılarını, xüsusilə şair və yazıçıları dil məsələlərinə daha fəal münasibət bildirməyə və bu prosesdə ictimai dəstək göstərməyə çağırıb. Prezident çıxışında xüsusən xaricdə yaşayan azərbaycanlılar arasında ədəbi dilin zəiflədiyini, onun daha çox məişət dili səviyyəsində istifadə edildiyini və xarici leksik elementlərin təsirinə məruz qaldığını qeyd edib. Dövlət başçısının fikrincə, dilin sistemli şəkildə qorunmaması və saf saxlanılmaması uzunmüddətli perspektivdə onun tədricən itirilməsi təhlükəsini yarada bilər. Prezident xüsusi olaraq vurğulayıb ki, Azərbaycan dili tarixboyu qorunub saxlanılıb və bu gün istifadə edilən dil ulu babaların danışdığı dildən mahiyyət etibarilə fərqlənmir. Bu fakt xalqın mədəni davamlılığının və dil şüurunun göstəricisi kimi qiymətləndirilib. Onun fikrincə, Azərbaycan xalqının böyüklüyü də məhz başqa dillərin destruktiv təsirinə məruz qalmamasında özünü göstərir.

Çıxışlarda ana dilinin hər bir millət üçün milli kimliyin əsas göstəricisi olduğu xüsusi vurğulanıb, bu sahədə bütün ictimai institutların və fəalların vahid mövqe nümayiş etdirməsinin zəruriliyi qeyd edilib. Dövlət başçısının qənaətinə görə, Azərbaycan dili heç bir dilin kölgəsində qala bilməz; zəngin ifadə imkanlarına, yüksək poetik potensiala, melodik və estetik xüsusiyyətlərə malikdir.

Prezident Azərbaycan dili ilə bağlı vətəndaş narahatlığını çıxışlarında dərin məsuliyyət və prinsipial mövqe ilə ifadə edib. O, xüsusilə vurğulayıb ki, xarici mənşəli sözlərin nəzarətsiz və məqsədsiz şəkildə istifadəsi dilin zənginləşməsinə deyil, əksinə, onun strukturunun pozulmasına və milli kimliyin tədricən sarsılmasına səbəb olur. Prezidentin fikrincə, bu proses gözəçarpmaz şəkildə, “damcı-damcı” baş verdiyi üçün cəmiyyət tərəfindən hər zaman dərhal dərk edilmir. Lakin dilin pozulması və ya başqa dilə tam uyğunlaşması milli kimliyin zəifləməsinə, uzunmüddətli perspektivdə isə dövlətçilik üçün ciddi təhlükələrin yaranmasına gətirib çıxara bilər. Bu baxımdan Azərbaycan dilinin qorunması təkcə dövlətin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin və hər bir fərdin vəzifəsi kimi təqdim olunur.

Bununla yanaşı, Prezident dil məsələsinə dar çərçivədə deyil, geniş mədəni və sivilizasiya kontekstdə yanaşır. O, Azərbaycan xalqının tarixi böyüklüyünü məhz başqa dillərin təsiri altında assimilyasiyaya uğramamasında görür. Qeyd olunur ki, sovet dövründə Azərbaycan dilinin leksikonuna müəyyən sözlər daxil olsa da, burada söhbət beynəlxalq leksikondan qaynaqlanan anlayışlardan getmir. Dövlət başçısı 3 noyabr tarixli çıxışında bu mövqeni dəqiq şəkildə ifadə edərək bildirib ki, beynəlxalq leksikonun mövcudluğu danılmaz faktdır və bütün xalqlar bu leksikondan istifadə edirlər. Lakin Azərbaycan dilində əzəli və adekvat qarşılığı olan sözlərin başqa dillərdən alınan sözlərlə əvəzlənməsi nə elmi, nə də funksional baxımdan əsaslandırıla bilər; bu cür yanaşma ya dilçilik baxımından yanlış, ya da məqsədli şəkildə aparılan destruktiv müdaxilə kimi dəyərləndirilə bilər.

Prezidentin beynəlmiləl söz və terminlərə münasibəti aydın və balanslıdır. Müasir dövrdə elmi-texniki tərəqqi, intensiv informasiya axını, istehsalat fəaliyyətlərinin qloballaşması və beynəlxalq əməkdaşlıq alınma söz və terminlərin milli dil sərhədlərini aşaraq yayılmasını obyektiv şəkildə şərtləndirir. Şərq və Qərb ölkələri ilə ictimai-siyasi, iqtisadi, elmi və mədəni əlaqələrin genişlənməsi şəraitində Azərbaycan dili müxtəlif sistemli dillərlə daimi təmasda olur. Bu təmaslar nəticəsində yaranan alınma sözlər ədəbi dilin funksional üslublarında, elmi-texniki informasiyanın ötürülməsində və gerçəkliyin qnoseoloji dərkində mühüm rol oynayır. Alınma leksikanın semantik xüsusiyyətləri, xüsusilə sözün səs forması ilə məfhum arasındakı siqnifikativ əlaqə baxımından, əhatə dairəsinə görə fərqlənir. Müasir Azərbaycan dili terminologiyasının müəyyən hissəsi alınma terminlərdən ibarət olsa da, dilimizdə tarixən formalaşmış avtoxton terminoloji sistem olduqca zəngin və funksionaldır. Bu fakt alınma söz və termin probleminin təkcə leksik deyil, həm də sosial, mədəni, elmi və ideoloji aspektləri əhatə edən çoxşaxəli bir məsələ olduğunu göstərir. Tarixi-mədəni əlaqələrin və dövlətlərarası münasibətlərin genişlənməsi, elmi-texniki tərəqqi və bilik sahələrinin sürətli inkişafı Azərbaycan dili leksikasına yeni söz və terminlərin daxil olmasını qaçılmaz edir. Lakin bu proses elə tənzimlənməlidir ki, dilin milli səciyyəvi və özünəməxsusluğu zədələnməsin. Azərbaycan dilçiliyində alınma sözlərin tədqiqində ənənəvi olaraq qəbul edilmiş tarixilik prinsipi bu vahidlərin xalqın keçdiyi tarixi mərhələlərlə əlaqəli şəkildə öyrənilməsini tələb edir. Alınma hadisəsinin mahiyyəti eyni zamanda milli mədəniyyət, milli təfəkkür və milli mövcudluq anlayışları ilə sıx bağlıdır; məhz bu anlayışların işığında Azərbaycan dilinin və milli xarakterin əsas cizgiləri daha aydın şəkildə üzə çıxır.

Linqvistik əlaqələrin forması dillərin qarşılıqlı təsir xarakteri, fonetik sistemi və qrammatik quruluşları ilə müəyyənləşirsə, bu əlaqələrin səbəbləri və intensivliyi mədəni, sosial və elmi-texniki inkişaf səviyyəsi ilə bilavasitə əlaqədardır. Müasir Azərbaycan dilində mövcud olan alınma söz və terminləri funksional xüsusiyyətlərinə görə əsasən iki qrupa ayırmaq mümkündür. Birinci qrupa yeni əşya, hadisə və mücərrəd anlayışların adını bildirən, əvvəlcə Azərbaycan dili leksik sistemində nomenklatur ifadəsi olmayan alınma söz və terminlər daxildir. Elmin və texnikanın sürətli inkişafı yeni məfhum və anlayışların meydana çıxmasını şərtləndirir və bu anlayışların adlandırılması zərurətini yaradır. Belə vahidlərin böyük əksəriyyəti terminoloji xarakter daşıyır. Onların Azərbaycan dilində işləkliyə daxil olması yalnız leksik-semantik müstəqilliklə deyil, eyni zamanda terminoloji sistemin bütövlüyü ilə uyğunluğu, sahə üçün funksional əhəmiyyəti və yeni reallığı adekvat şəkildə ifadə etməsi ilə müəyyən olunur. Bəzi hallarda isə əvvəl mövcud olan terminlərin semantik və ya funksional baxımdan özünü doğrultmaması yeni terminlərin qəbulunu zəruri edir. Yeni anlayışların yaranması mövcud terminoloji sistemdə dəyişikliklərin baş verməsini təbii və qaçılmaz edir. Bu tip terminlərin dilə daxil edilməsi ədəbi dilin və terminologiyanın zənginləşməsinə, ictimai həyatın real proseslərinin dil vasitəsilə dəqiq ifadə olunmasına şərait yaradır və dildaxili kommunikativ tələbatı təmin edir. Məsələn, balansir - “müxtəlif maşınlarda ox ətrafında yırğalanan tənzimləyici mexanizm”, varistor - “elektrik gərginliyini nizamlamaq üçün istifadə olunan yarımkeçirici rezistor”, paker - “quyunun neftli, sulu və qazlı laylarını bir-birindən ayırmaq və qapamaq üçün qurğu” kimi terminlər bu qəbildəndir. Prezident beynəlxalq leksikon anlayışı altında məhz bu tip söz və terminləri nəzərdə tutur. Bununla yanaşı, dilə ziyan vuran proseslərin də mövcudluğu xüsusi vurğulanır. Prezidentin bu məsələyə dair səsləndirdiyi fikirlərdən birində deyilir: “Bəzən bilərəkdən, bəzən bilməyərəkdən dilimizə daxil olan xarici kəlmələr – onlar dilimizi zənginləşdirmir və o kəlmələri istifadə edənləri daha ağıllı etmir”. Bu fikrin məzmunu yeni reallıq, əşya, hadisə və ya mücərrəd anlayışla bağlı olmayan, funksional və terminoloji zərurət daşımayan alınma söz və terminlərə yönəlib. Əvvəlki qrupdan fərqli olaraq, bu qrupa aid olan söz və terminlər dilimizdə artıq linqvistik işarə statusu qazanmış əşya, hadisə və anlayışları adlandırır. Bu tip alınmalar Azərbaycan dilinin semantik və struktur sisteminə keyfiyyətcə yeni məna qatları əlavə etmir. Əksinə, dilə “rəqib vahidlər” kimi daxil olan bu söz və terminlər əksər hallarda dəqiq müəyyənləşmiş semantik sərhədlərə malik olmur; onların məna çalarları və distribusiya xüsusiyyətləri dilin daxili sistemində qeyri-sabitlik yaradır. Məhz bu həssas məqam nəzərə alınmadıqda, formal baxımdan terminoloji görünüş alan bu cür leksemlər semantik səviyyədə dilə ziyan vurur. Məsələn, lüğətşünaslıq – leksikoqrafiya, mənaşünaslıq – semasiologiya, səs sistemi – fonologiya, söz yaradıcılığı – derivasiya, üslubiyyat – stilistika, yazı sistemi – qrafika, dəyişmə – transformasiya / kommutasiya (kontekstdən asılı olaraq), bərpaetmə – regenerasiya, doğulma –generasiya, ölçmə – metrologiya, hesablama – kalkulyasiya, paylanma – distribusiya, düşüncə tərzi – mentallıq, dünyagörüşü – ideologiya və s. Mövcud anlayış üçün milli termin varkən alınmanın üstün tutulması terminoloji yüklənmə və semantik çaşqınlıq yaradır. Lakin beynəlxalq sinonimləri də nəzərə almaq lazımdır. Dilimizdə əsrlər boyu işləkliyə malik olmuş və elmi ənənədə möhkəmlənmiş bu terminlərin alınma terminlərlə əvəzlənməsi funksional və elmi baxımdan zəruri görünmür. Azərbaycan dilində qarşılığı mövcud olan bu tip alınma terminlərin müəyyənləşdirilməsi və düzgün istifadəsi, ilk növbədə, dilin sistem münasibətlərinə əsaslanmalı, terminoloji unifikasiya və nizamlanma prinsipləri ciddi şəkildə gözlənilməlidir. Əks halda, terminoloji paralellər və süni rəqabət dilin daxili tarazlığını pozur və elmi ünsiyyətdə qeyri-müəyyənlik yaradır.

Prezidentin çıxışlarından irəli gələn bu problemləri nəzərə alaraq, gələcəkdə AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun müvafiq şöbələrində dilə söz alınmasının nəzəri və praktik məsələlərini əhatə edən elmi tədqiqatların, monoqrafiyaların, eləcə də Azərbaycan dilində işləkliyə malik beynəlxalq söz və terminlərin izahlı lüğətinin hazırlanması nəzərdə tutulur.