Arıqlama dərmanlarının bilinməyən tərəfləri - ARAŞDIRMA

"Ozempic", "Wegovy" və "Mounjaro" preparatları çoxdan yalnız çəkiyə nəzarət və qanda şəkərin səviyyəsinin tənzimlənməsi üçün istifadə olunan dərmanlar olmaqdan çıxıb. Bu gün alimlər onların beyin üzərində daha mürəkkəb təsirlərindən danışırlar.

Lent.az xəbər verir ki, GLP-1 qrupuna aid preparatlar neyronlar arasındakı əlaqələrə təsir göstərə, motivasiyanı, emosiyaları, müxtəlif istəkləri və hətta həzz hissinin qavranılmasını dəyişdirə bilər. Buna görə də alimlər piylənmənin müalicəsində inqilab hesab edilən bu dərmanların müasir neyroelmdə yeni bir mərhələnin başlanğıcı olub-olmadığını araşdırırlar. GLP-1 əsaslı preparatlar ilk dəfə bazara çıxarılanda onlar piylənmə və diabetlə mübarizədə mühüm yenilik kimi qiymətləndirilirdi. Bu dərmanlar iştahanı, qlükoza səviyyəsini və həzm prosesini tənzimləyən təbii hormonların təsirini təqlid edir. Bu da insanlara daha az qida qəbul etməyə və çəkiyə daha effektiv nəzarət etməyə kömək edir.

Lakin son illərdə alimlər daha maraqlı dəyişikliklər müşahidə etməyə başlayıblar.

Kolorado Universitetindən Alison Şapironun rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu yumurtalıqların fəaliyyətinə təsir edən hormonal sindromdan əziyyət çəkən gənc qadınların beynini müalicədən əvvəl və sonra MRT vasitəsilə müayinə edib. Nəticələr göstərib ki, bir neçə ay ərzində iştirakçıların beynində diqqətin hansı istiqamətə yönələcəyini müəyyən edən "əhəmiyyətlilik şəbəkəsi"ndə əlaqələr xeyli güclənib. Alimlər etiraf edirlər ki, bu nəticə onlar üçün gözlənilməz olub və hələlik bunun dəqiq nə ilə bağlı olduğunu izah edə bilmirlər.

Beyin niyə bu preparatlara reaksiya verir?

Məsələ ondadır ki, GLP-1 reseptorları yalnız həzm sistemində deyil, ürəkdə, sinir sistemində və beynin müxtəlif hissələrində də mövcuddur. Buna görə də alimlər bu preparatların idrak funksiyalarına, asılılıqlara, emosional vəziyyətə, neyrodegenerativ xəstəliklərə və psixi sağlamlığa təsirini araşdırırlar. Tədqiqatçılar hələ bu təsirin necə baş verdiyini tam müəyyənləşdirə bilməyiblər. Bir qrup mütəxəssis hesab edir ki, dərmanlar birbaşa beyinə təsir göstərir. Digərləri isə düşünür ki, bu təsir iltihabın azalması, maddələr mübadiləsinin yaxşılaşması və ümumi sağlamlıq vəziyyətinin normallaşması nəticəsində yaranır. Alimlər hər iki mexanizmin eyni vaxtda rol oynaya biləcəyini istisna etmirlər.

Təkcə iştaha yox olmur

"Ozempic" və ona bənzər preparatlardan istifadə edən insanların ən çox danışdığı dəyişikliklərdən biri "qida səs-küyü"nün azalmasıdır. İnsanlar bunu qida ilə bağlı davamlı və yorucu düşüncələrin birdən-birə sakitləşməsi kimi təsvir edirlər. Bununla yanaşı, bəzi pasiyentlər başqa dəyişikliklər də hiss etdiklərini bildirirlər. Sosial şəbəkələrdə və həkim qəbullarında motivasiyanın azalması, hobbilərə marağın itməsi, emosional uzaqlaşma, cinsi istəyin zəifləməsi və hətta müəyyən "emosional düzənlik" hissindən daha çox danışılır. Məhz bu məqam alimlərdə yeni suallar yaradır. Əgər preparatlar həzz, istək və mükafat sistemlərinə təsir edirsə, zərərli vərdişlərin müalicəsi ilə insanın şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin dəyişməsi arasındakı sərhəd harada keçir?

Asılılıqlara qarşı yeni vasitə

GLP-1 preparatlarının müxtəlif asılılıqlara təsiri alimlər üçün xüsusi maraq doğurur. On ildən artıq əvvəl heyvanlar üzərində aparılan araşdırmalar bu dərmanların alkoqola olan meyli azalda biləcəyini göstərmişdi. Sonradan bu nəticələr insanlar üzərində də araşdırılmağa başlanıb. Hazırda GLP-1 preparatlarının alkoqol və nikotin asılılığının, opioid və kokain istifadəsi ilə bağlı pozuntuların, kompulsiv həddindən artıq yemənin və hətta qumar asılılığının müalicəsində istifadə imkanları öyrənilir. Alimlər hesab edirlər ki, bu preparatlar dopamin vasitəsilə fəaliyyət göstərən mükafat sisteminin aktivliyini azalda bilər. Məhz bu mexanizmlər insanı eyni davranışı təkrar etməyə sövq edir. Bu səbəbdən bir çox insan qidaya olan istəyin azalması ilə yanaşı, alkoqola və digər vərdişlərə marağın da zəiflədiyini bildirir.

Ümid, yoxsa yanlış istiqamət?

GLP-1 preparatlarının Altsheymer və Parkinson xəstəliklərinə təsiri də geniş araşdırılır. Bəzi ilkin tədqiqatlar göstərib ki, bu preparatlar iltihabı azaltmaq və sinir hüceyrələrini qorumaq sayəsində neyrodegenerativ prosesləri ləngidə bilər. Bununla belə, semaqlutid preparatı ilə aparılan geniş klinik tədqiqat Altsheymer xəstəliyinin inkişafını əhəmiyyətli dərəcədə yavaşlatdığını təsdiqləməyib. Buna baxmayaraq, alimlər nikbinliyini qoruyurlar. Tədqiqat nəticələrinin təhlili beyin iltihabı və degenerasiyası ilə bağlı biomarkerlərdə müəyyən müsbət dəyişikliklərin olduğunu göstərib. Bəzi mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu preparatlar mövcud xəstəliyin müalicəsindən daha çox, onun qarşısının alınmasında və ya gecikdirilməsində faydalı ola bilər.

Psixi sağlamlıq

Tədqiqatların bir istiqaməti də psixi sağlamlıqla bağlıdır. Bir çox pasiyent müalicədən sonra əhval-ruhiyyənin yaxşılaşdığını, narahatlığın, obsesiv düşüncələrin və "beyin dumanı" adlandırılan vəziyyətin azaldığını qeyd edib. Hələlik bu nəticələr klinik tövsiyələr vermək üçün kifayət etmir. Lakin alimlərin mövzuya marağı getdikcə artır.

Uşaqlar və yeniyetmələr

Ən böyük narahatlıq GLP-1 preparatlarının uşaq və yeniyetmələrdə istifadəsi ilə bağlıdır. Yetkin insanlarda müşahidə olunan bəzi təsirlərin müalicə dayandırıldıqdan sonra geri dönə bildiyi düşünülsə də, inkişaf etməkdə olan beyin üçün uzunmüddətli nəticələr hələ tam məlum deyil. Məhz buna görə alimlər böyüklər üzərində əldə edilən nəticələrin uşaqlara avtomatik şəkildə tətbiq edilməsinin doğru olmadığını vurğulayırlar. Bir neçə il əvvəl "Ozempic" və digər GLP-1 preparatları yalnız çəkiyə və qanda şəkərin səviyyəsinə nəzarət vasitələri hesab olunurdu. Bu gün isə onlar neyron əlaqələrə, mükafat sisteminə, istəklərə, emosiyalara və hətta bəzi beyin xəstəliklərinin inkişaf riskinə təsir göstərə biləcək preparatlar kimi qiymətləndirilir. Bununla belə, hələlik cavablardan daha çox sual mövcuddur. Bir məsələ aydındır: GLP-1 preparatlarının hekayəsi çoxdan arıqlama çərçivəsini aşıb və ola bilsin ki, bu dərmanlarla bağlı ən mühüm kəşflər hələ qarşıdadır.