Bir neçə saniyəlik video çəkmək, minlərlə bəyənmə toplamaq və qısa müddətdə məşhur olmaq arzusu son illərdə sosial şəbəkələrin ən təhlükəli tərəflərindən birinə çevrilib.
Lent.az-ın əməkdaşı bu mövzu ilə bağlı araşdırma materialı hazırlayıb. Həmin materialı sizə təqdim edirik:
Xüsusilə TikTok-da yayılan bəzi "challenge"lər (çağırışlar) dünyanın müxtəlif ölkələrində ağır xəsarətlərə, hətta ölümlərə səbəb olub. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu cür trendlər təkcə fərdi məsuliyyət məsələsi deyil, həm də psixoloji, sosial və texnoloji problemdir.
Bir trend necə milyonlarla insana yayılır?
TikTok-un alqoritmi maraq doğuran videoları çox qısa müddətdə milyonlarla istifadəçiyə göstərə bilir. Bu, platformanın ən böyük üstünlüklərindən biri olsa da, eyni zamanda ən təhlükəli tərəfidir. Bir nəfərin çəkdiyi riskli video qısa müddətdə trendə çevrilə və minlərlə insan tərəfindən təkrarlana bilər.
Ən böyük problem isə odur ki, bu videoları izləyən uşaq və yeniyetmələr təhlükənin miqyasını tam qiymətləndirə bilmirlər. Onlar daha çox izlənmə, bəyənmə və paylaşım qazanmaq üçün həmin hərəkətləri təkrarlamağa çalışırlar.
Ölümlə nəticələnən çağırışlar
Son illərdə dünyanın müxtəlif ölkələrində bir neçə təhlükəli trend faciə ilə nəticələnib. Ən çox müzakirə olunanlardan biri "Blackout Challenge" olub. Bu çağırış zamanı iştirakçılar nəfəs almağı məhdudlaşdıraraq huşlarını itirməyə çalışırdılar. Həkimlərin sözlərinə görə, beynin oksigensiz qalması bir neçə dəqiqə ərzində geri dönməz zədələrə və ölümə səbəb ola bilər. ABŞ və digər ölkələrdə bu trendlə əlaqələndirilən bir neçə uşaq ölümü qeydə alınıb.
Digər təhlükəli çağırışlardan biri "Benadryl Challenge" idi. İştirakçılar allergiya əleyhinə dərmanı normadan artıq qəbul edərək hallüsinasiya yaşamağa çalışırdılar. Nəticədə ağır zəhərlənmə və ölüm halları baş verib.
Bundan başqa, "Skull Breaker Challenge", "Milk Crate Challenge", "Fire Challenge" kimi viral çağırışlar da çoxsaylı ağır xəsarətlərə səbəb olub. İnsanlar qollarını, ayaqlarını sındırıb, baş-beyin travmaları alıb, bəziləri isə həyatını itirib.
Məşhurluq arzusu niyə bu qədər təhlükəlidir?
Psixoloqlar bildirirlər ki, yeniyetməlik dövründə beynin qərarvermə və riskləri qiymətləndirmə mexanizmi tam formalaşmır. Bu səbəbdən gənclər ani qərarlar verməyə daha meyilli olurlar.
Sosial şəbəkələr isə bunu daha da gücləndirir. Bir videonun milyonlarla baxış topladığını görən yeniyetmə eyni uğuru qazanmaq üçün daha təhlükəli addımlar ata bilir.
Mütəxəssislər bunu "rəqəmsal təsdiq asılılığı" adlandırırlar. İnsan bəyənmə və müsbət rəylər aldıqca beynində dopamin ifraz olunur. Bu hissi yenidən yaşamaq üçün daha cəsarətli və riskli videolar paylaşmağa başlayır.
Alqoritm təhlükəni necə böyüdür?
TikTok və digər platformalar istifadəçinin maraq göstərdiyi məzmunu daha çox qarşısına çıxarır. Əgər yeniyetmə bir neçə dəfə təhlükəli videolara baxırsa, sistem ona oxşar məzmunları daha çox göstərməyə başlayır.
Beləliklə, istifadəçi qısa müddətdə yalnız riskli videoların olduğu bir informasiya mühitinə düşür və bunu normal davranış kimi qəbul etməyə başlayır.
Valideynlər nə etməlidir?
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, uşağın telefonunu gizlicə yoxlamaq problemin həlli deyil. Ən vacib məsələ valideynlə övlad arasında etibarlı ünsiyyətin qurulmasıdır.
Valideynlər övladları ilə sosial şəbəkələr barədə açıq danışmalı, hansı videolara baxdıqlarını bilməli və təhlükəli çağırışların nəticələrini izah etməlidirlər.
Bundan əlavə, telefonda valideyn nəzarəti funksiyalarından istifadə etmək, ekran vaxtını məhdudlaşdırmaq və uşaqları idman, incəsənət kimi real fəaliyyətlərə yönəltmək tövsiyə olunur.
TikTok nə deyir?
TikTok son illərdə təhlükəli çağırışlarla mübarizə üçün müxtəlif addımlar atdığını bildirir. Platforma bəzi həştəqləri bloklayır, təhlükəli məzmunları silir və istifadəçilərə xəbərdarlıq göstərir.
Lakin kibertəhlükəsizlik mütəxəssisləri hesab edirlər ki, bu tədbirlər kifayət etmir. Çünki yeni çağırışlar fərqli adlarla yenidən yayılmağa başlayır.
Azərbaycanda vəziyyət necədir?
Azərbaycanda bu cür ölümcül trend nəticəsində genişmiqyaslı rəsmi statistika olmasa da, psixoloqlar və təhsil mütəxəssisləri məktəblilər arasında sosial şəbəkə təsirinin ildən-ilə artdığını bildirirlər. Son illər məktəblərdə təhlükəli davranışların videoya çəkilərək paylaşılması, dava və müxtəlif riskli hərəkətlərin sosial şəbəkələrdə yayılması bunun xəbərdaredici siqnal olduğunu göstərir.
Bir video buna dəyərmi?
Bir neçə saniyəlik məşhurluq bəzən insanın bütün həyatına başa gələ bilər. Bu gün milyonlarla baxış toplayan video sabah unudulur. Lakin təhlükəli trend nəticəsində alınan xəsarət və ya itirilən həyat geri qayıtmır.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, sosial şəbəkələrdən tamamilə uzaqlaşmaq çıxış yolu deyil. Əsas məsələ rəqəmsal savadlılığı artırmaq, xüsusilə uşaqlara və yeniyetmələrə internetdə gördükləri hər trendi təkrarlamağın təhlükəli ola biləcəyini anlatmaqdır. Unutmaq olmaz ki, hər viral çağırış əyləncə deyil və bəzən bir neçə saniyəlik video ömür boyu peşmançılıqla nəticələnə bilər.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
