Telefon zəng çalır. Qarşı tərəfdən övladınızın səsini eşidirsiniz: “Ana, başıma iş gəlib, təcili pul göndər”.
Səs tanışdır, danışıq tərzi də oxşayır. Hətta həyəcanı belə hiss olunur. Belə məqamda insanın ilk reaksiyası şübhələnmək deyil, yaxınını xilas etməyə çalışmaq olur.
Lent.az bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edir:
Ancaq telefonda danışan şəxs övladınız olmaya bilər. Süni intellektlə hazırlanmış səs onun səsini bir neçə saniyəlik audio nümunəsindən kopyalamış ola bilər. Son illərdə informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının inkişafı kiberdələduzlara yeni imkanlar yaradıb. Əvvəllər saxta SMS, fişinq linki və bank əməkdaşı adı ilə edilən zənglər əsas təhlükə sayılırdısa, indi bu sxemlərə süni intellekt vasitəsilə səs klonlama, deepfake video və saxta görüntülər də qoşulub.
Dələduza səsinizi vermək üçün onunla danışmağa ehtiyac yoxdur
Ən təhlükəli məqamlardan biri budur ki, dələduzun sizin və ya yaxınınızın səsini əldə etməsi üçün uzun telefon danışığına ehtiyacı yoxdur. Sosial şəbəkələrdə yerləşdirilən qısa video və ya səs yazısı belə səsin süni intellektlə klonlaşdırılması üçün istifadə edilə bilər. Müasir alətlər həmin nümunə əsasında insanın intonasiyasını və səs tembrini imitasiya edə bilir.
İnterpolun 2026-cı ilin hesabatında isə daha ciddi mənzərə ortaya qoyulur. Qurum bildirir ki, cinayətkar bazarlarda artıq “deepfake-as-a-service” xidmətləri mövcuddur. Burada süni intellektlə hazırlanmış video avatarlar, səs klonları və digər saxta rəqəmsal identifikasiya vasitələri təklif olunur. Hesabatda açıq mənbələrdən əldə edilmiş təxminən 10 saniyəlik səs nümunəsinin belə inandırıcı imitasiya yaratmaq üçün istifadə oluna bildiyi qeyd edilir.
Bu o deməkdir ki, “Instagram”, “TikTok”, “Facebook”, “YouTube” və hətta messencerlərdə paylaşdığımız adi videolar belə gələcəkdə dələduzluq sxeminin xammalına çevrilə bilər.
“Ana, qəza etmişəm”, “polis məni saxlayıb”, “kartım işləmir"...
Səs klonlama dələduzluğunun əsas silahı texnologiyadan çox insan psixologiyasıdır. Sxem adətən sadə qurulur. Dələduz əvvəlcə potensial qurban və onun ailəsi haqqında sosial şəbəkələrdən məlumat toplayır. Daha sonra yaxın şəxsin səsindən nümunə əldə edir. Süni intellekt vasitəsilə həmin səsə bənzər audio hazırlanır və qurbana zəng edilir.
Ssenarilər müxtəlif ola bilər:
“Qəza etmişəm, qarşı tərəfə pul verməliyəm”.
“Polisdəyəm, təcili vəkil pulu lazımdır”.
“Telefonumu itirmişəm, başqa nömrədən zəng edirəm”.
“Bank kartım bloklanıb, bu hesaba pul göndər”.
“Məni xəstəxanaya gətiriblər, təcili pul lazımdır”.
Belə zənglərin ortaq xüsusiyyəti tələsmək tələbidir. Qurbana düşünmək, başqa şəxsə zəng etmək və məlumatı yoxlamaq üçün vaxt verilməməyə çalışılır. FTC-nin araşdırmalarına görə, saxta fövqəladə vəziyyət dələduzluqlarında cinayətkarlar adətən iki psixoloji vasitədən istifadə edirlər: “bu, çox təcilidir” və “heç kimə demə”. Məhz bu iki ifadə eşidilirsə, vəziyyət nə qədər inandırıcı görünsə də, əlavə yoxlama aparmaq vacibdir.
Azərbaycanda da risk artır
Azərbaycanda kiberdələduzluqla bağlı xəbərdarlıqların sayı da artmaqdadır. Mərkəzi Bank 2026-cı ilin iyulunda maliyyə sektorunda kibertəhlükəsizliklə bağlı keçirilən tədbirdə ən çox rast gəlinən fırıldaqçılıq sxemləri, sosial mühəndislik üsulları və maliyyə sektorunda müşahidə olunan yeni risklər barədə məlumat verildiyini açıqlayıb.
Daha diqqətçəkən xəbərdarlıq isə 2026-cı ilin mayında yayılıb. Həmin dövrdə Elektron Təhlükəsizlik Xidməti vətəndaşlara naməlum şəxslərin telefonlarında müəyyən əməliyyatlar apararkən ehtiyatlı olmağı tövsiyə edib. Qurum bildirib ki, gizli videozəng, ekran yazısı və digər üsullarla insanların səsi və üz görüntüsü qeydə alına, sonradan dələduzluq məqsədilə istifadə edilə bilər.
2026-cı ilin iyununda Elektron Təhlükəsizlik Xidmətinin bazasında Milli Kibertəhlükəsizlik Agentliyi yaradılıb. Agentlik sentyabrda onlayn dələduzluqla mübarizə aparan "Global Anti-Scam Alliance"a qoşulub. Qurumun açıqlamasında əməkdaşlığın süni intellekt əsaslı dələduzluq sxemləri və sosial mühəndislik metodlarının araşdırılmasını da əhatə etdiyi bildirilir.
Yəni “səsimi kim oğurlayar?" düşüncəsi artıq təhlükəsizlik yanaşması sayıla bilməz.
Telefonda görünən nömrəyə də tam inanmaq olmaz
Problemin başqa tərəfi saxta nömrə göstərilməsi texnologiyasıdır. Azərbaycanda kibertəhlükəsizlik qurumları daha əvvəl xəbərdarlıq edib ki, xüsusi proqramlardan istifadə edən dələduzlar zəng zamanı qarşı tərəfin ekranında bankın və ya başqa şəxsin nömrəsini göstərə bilirlər. Əsl zəng isə tamamilə başqa nömrədən həyata keçirilə bilər.
Beləliklə, gələcək dələduzluq ssenarisini təsəvvür etmək çətin deyil: telefonda oğlunuzun adı görünür, səs də oğlunuzunkuna oxşayır və qarşı tərəf təcili pul istəyir. Bu halda insanın indiyədək istifadə etdiyi iki yoxlama üsulu “nömrə onun nömrəsidir” və “səs onun səsidir” - artıq kifayət etməyə bilər.
Özünüzü necə qorumalısınız?
Ən effektiv üsullardan biri ailə daxilində əvvəlcədən “gizli söz” müəyyən etməkdir. Məsələn, yalnız ailə üzvlərinin bildiyi bir söz, uşaqlıq xatirəsi və ya suala cavab ola bilər. Təcili pul istəyən şəxs yaxınınızın səsi ilə danışsa belə, həmin sözü soruşmaq mümkündür.
Dələduz sosial şəbəkələrdən bu məlumatı əldə edə bilməyibsə, cavab verə bilməyəcək. Digər əsas qayda isə zəngi dərhal kəsib yaxınınıza əvvəldən bildiyiniz nömrədən özünüz zəng etməkdir. FTC də məhz bunu tövsiyə edir: telefondakı səsə güvənməyin, həmin şəxslə başqa kanaldan əlaqə yaradaraq hadisəni təsdiqləyin.
Pul göndərməzdən əvvəl bir neçə dəqiqə vaxt qazanmaq çox şeyi dəyişə bilər.
Kartın CVV kodunu, internet bankçılıq şifrəsini və SMS-lə gələn birdəfəlik təsdiq kodlarını heç kimə vermək olmaz. Bank əməkdaşı olduğunu deyən şəxs belə bu məlumatları tələb etməməlidir. Azərbaycan kibertəhlükəsizlik qurumları da telefonla bank şifrələrinin və təsdiqləmə kodlarının paylaşılmamasını dəfələrlə tövsiyə edib.
Artıq təkcə adi vətəndaşlar hədəf deyil
Səs klonlama yalnız ailələrə qarşı istifadə edilmir. Şirkət rəhbərinin səsi klonlaşdırılaraq maliyyə şöbəsinin əməkdaşına “təcili ödəniş et” tapşırığı verilə bilər. FTC belə halların biznes üçün də ciddi təhlükə yaratdığını vurğulayır.
Bu səbəbdən şirkətlərdə böyük məbləğli köçürmələr üçün yalnız telefon və ya səsli mesaj əsasında təsdiq mexanizmi kifayət etməməlidir. İkinci təsdiq kanalı, yazılı sorğu və ya əlavə rəhbər təsdiqi kimi prosedurların olması vacibdir.
İnterpolun 2026-cı il qiymətləndirməsinə görə, süni intellektdən istifadə olunan dələduzluq ənənəvi üsullarla müqayisədə cinayətkarlar üçün xeyli daha gəlirli hala gəlib. Qurum generativ süni intellekt, deepfake audio və videoların insanları təqlid etmək və dələduzluq prosesini miqyaslandırmaq imkanlarını artırdığını bildirir.
2026-cı ildə keçirilən beynəlxalq “First Light” əməliyyatı zamanı 97 ölkə və ərazini əhatə edən sosial mühəndislik və maliyyə dələduzluğu əməliyyatlarında 5811 nəfər saxlanılıb, 293 milyon dollarlıq vəsaitin qarşısı alınıb. Bu rəqəmlər problemin artıq ayrı-ayrı telefon fırıldaqlarından çıxaraq böyük beynəlxalq cinayət biznesinə çevrildiyini göstərir.
Süni intellekt inkişaf etdikcə kibertəhlükəsizliyin əsas qaydası dəyişir.
Bir vaxtlar “şübhəli linkə keçmə” demək kifayət edirdisə, indi insanlara “tanış səs eşitsən belə, yoxla” demək lazım gəlir. Növbəti mərhələdə isə görüntülü zənglərdə belə üz və səs eyni anda saxtalaşdırıla bilər. Ona görə də rəqəmsal təhlükəsizliyin yeni qaydası çox sadədir: səsə deyil, təsdiqə inan. Telefonda kiminsə “ana, pul göndər” deməsi artıq onun həqiqətən sizin övladınız olduğuna sübut deyil.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
