Gecə səmadakı saysız-hesabsız ulduza baxarkən maraqlı sual yaranır: kainatda bu qədər işıq mənbəyi varsa, niyə səma bütövlükdə parlaq görünmür? Astronomiyada “Olbers paradoksu” adlanan bu sualın cavabı kainatın yaşı və genişlənməsi ilə bağlıdır.
Lent.az xarici mediaya istinadla xəbər verir ki, kainatın təxminən 13,8 milyard illik tarixi var. İşığın yayılma sürəti məhdud olduğundan biz kainatın yalnız işığı indiyədək bizə çatan hissəsini müşahidə edə bilirik.
Səma niyə Günəş kimi parlamır?
Sonsuz meşədə hansı istiqamətə baxsanız, gec-tez qarşınıza ağac gövdəsi çıxacağını təsəvvür edin. Əbədi mövcud olan, dəyişməyən və hər tərəfə ulduzlarla dolu sonsuz kainatda da oxşar vəziyyət yaranmalı idi. Hər baxış istiqaməti sonda bir ulduzun səthinə tuş gəlməli, bütün səma parlaq görünməli idi.
Lakin müşahidələr bunun əksini göstərir. Bu ziddiyyət alman astronomu Henrix Olbersin adı ilə tanınır. O, 1823-cü ildə məsələyə diqqət çəkib. Ondan əvvəl Tomas Diqqes və Yohannes Kepler də bu sual üzərində düşünüblər.
Əsas səbəb kainatın yaşıdır
Kainat indiki vəziyyətində əbədi mövcud olmayıb. Ulduzlar da müəyyən dövrdə yaranmağa başlayıb. Buna görə bütün istiqamətlərdən gələn ulduz işığının səmanı doldurması üçün sonsuz zaman olmayıb.
Müşahidə olunan kainatın indiki radiusu təxminən 46,5 milyard işıq ilidir. Bu rəqəmin 13,8 milyarddan böyük olması ziddiyyət yaratmır: işıq bizə doğru hərəkət edərkən kosmosun özü də genişlənib və həmin işığı yayan bölgələrin bizdən məsafəsi artıb.
Müşahidə üfüqündən kənarda isə mütləq boşluq olduğu düşünülməməlidir. Sadəcə, həmin bölgələrdən gələn işığı hələ müşahidə edə bilmirik.
Genişlənmə işığa necə təsir edir?
Kainat genişləndikcə onun daxilində yayılan işığın dalğa uzunluğu da artır. “Kosmoloji qırmızıya sürüşmə” adlanan bu proses zamanı fotonların enerjisi azalır. İşıq görünən diapazondan infraqırmızı və daha uzun dalğalı diapazonlara keçə bilər.
Bunun mühüm nümunəsi erkən kainatdan qalan kosmik mikrodalğalı fon şüalanmasıdır. Kainat genişlənib soyuduqca bu şüalanmanın dalğa uzunluğu artıb. Hazırda onun temperaturu təxminən 2,7 kelvin, yəni mənfi 270,4 dərəcə Selsidir.
Bu şüalanma səmanın hər istiqamətindən gəlsə də, insan gözü mikrodalğaları görə bilmir.
Kosmik toz qaranlığı izah edirmi?
Kosmik toz ulduz işığının bir hissəsini udur və aldığı enerjini əsasən infraqırmızı şüalanma şəklində yenidən yayır. Lakin gecə səmasının qaranlıq olmasını yalnız tozla izah etmək mümkün deyil. Əbədi və dəyişməyən kainatda toz da zamanla qızaraq şüalanardı.
Ulduzların ömrünün məhdud olması da məsələnin bir hissəsidir. Bununla belə, əsas izah kainatın sonlu yaşı, ulduzların müəyyən tarixdə yaranması və kosmosun genişlənməsidir.
Beləliklə, gecə səmasının gözümüzə qaranlıq görünməsi kosmosda işığın olmaması demək deyil. İnsan gözü kainatdan gələn şüalanmanın yalnız kiçik bir hissəsini görə bilir.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
