Birlik, tarixi yaddaş və sülh: İlham Əliyevin Bakıdan verdiyi mesajlar

Prezident İlham Əliyevin sentyabrın 15-də Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Baş katibi Kubanıçbek Ömüralıyevi, TDT-nin müsəlman dini idarə rəhbərləri Şurasının üzvlərini və müşahidəçilərini, Yəhya Bakuvi beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçılarını və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərini qəbul edərkən etdiyi çıxış bir neçə mühüm siyasi, tarixi və mənəvi xətti özündə birləşdirdi. Dövlət başçısının çıxışında Azərbaycan yalnız coğrafi məkan kimi deyil, Türk dünyasını, Qafqazı və İslam aləmini birləşdirən siyasi-mənəvi körpü kimi təqdim olundu. Eyni zamanda, Qarabağda 30 illik işğalın nəticələri, beynəlxalq qurumların həmin dövrdəki mövqeyi, Azərbaycanın qazandığı Zəfər, Böyük Qayıdış və gələcək sülh gündəliyi çıxışın əsas mövzularını təşkil etdi.

Nizamidən Yəhya Bakuviyə – əsrləri aşan Azərbaycan irsi

Prezident çıxışına Azərbaycanın dünya mədəniyyətinə verdiyi töhfələri xatırlatmaqla başladı. Seyid Yəhya Bakuvinin irsinə həsr olunmuş beynəlxalq konfransın Bakıda keçirilməsini xüsusi vurğulayan dövlət başçısı Azərbaycan torpağının əsrlər boyu böyük şairlər, filosoflar və mütəfəkkirlər yetişdirdiyini qeyd etdi.

Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani, İmadəddin Nəsimi, Seyid Yəhya Bakuvi, Şah İsmayıl Xətai və Məhəmməd Füzuli – Prezidentin ardıcıllıqla sadaladığı bu adların hər biri yalnız Azərbaycan mədəniyyətinin deyil, daha geniş Şərq və İslam mədəniyyətinin formalaşmasında mühüm yer tutan şəxsiyyətlərdir. Dövlət başçısının fikrincə, onların yaratdığı irs bu gün Azərbaycan xalqı ilə yanaşı, bütün İslam aləmi üçün böyük mənəvi sərvətdir.

Bu yanaşmanın mühüm tərəfi odur ki, Azərbaycan öz müasir siyasi mövqeyini yalnız iqtisadi və hərbi güc üzərində deyil, həm də minilliklərə söykənən mədəni kimlik və tarixi yaddaş üzərində qurduğunu nümayiş etdirir.

Azərbaycan – Türk dünyası ilə Qafqazın qovuşduğu məkan

Çıxışın ikinci mühüm xətti Türk dünyası və Qafqaz birliyi ilə bağlı idi. Prezident Azərbaycanı eyni zamanda həm Türk dünyasının bir parçası, həm də Qafqaz ölkəsi kimi səciyyələndirdi.

Dövlət başçısı Qədim Qafqaz Albaniyasının Azərbaycan ərazisində mövcud olduğunu, onun paytaxtının Qəbələ şəhəri olduğunu, Atabəylər dövlətinin paytaxtının isə Naxçıvanda yerləşdiyini xatırlatdı. Onun fikrincə, bütün bunlar Türk dünyası ilə Qafqazın tarixi baxımdan bir-birindən ayrı deyil, qarşılıqlı bağlı məkanlar olduğunu göstərir.

Azərbaycanın Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv olan yeganə Qafqaz ölkəsi olması da ölkənin bu iki böyük coğrafiya arasında xüsusi mövqeyini müəyyənləşdirir. Bakıda türk dövlətlərinin dini rəhbərləri ilə yanaşı, Gürcüstanın, Suriyanın, Dağıstanın, Çeçenistanın və digər bölgələrin dini nümayəndələrinin bir araya gəlməsi isə bu birliyin praktik ifadəsi kimi qiymətləndirildi.

İslam həmrəyliyi şüar deyil, praktik siyasətdir

Prezident İlham Əliyevin çıxışında İslam həmrəyliyi ayrıca və geniş yer tutdu. Dövlət başçısı dünyada, xüsusilə müsəlman ölkələri arasında baş verən qarşıdurma və anlaşılmazlıqların narahatlıq doğurduğunu bildirdi və Azərbaycanın İslam dünyasında birləşdirici mövqeyini diqqətə çatdırdı.

Azərbaycanın İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və ICESCO çərçivəsində çoxsaylı beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etməsi, eləcə də 2017-ci ildə Bakıda keçirilmiş IV İslam Həmrəyliyi Oyunları bu siyasətin praktik nümunələri kimi göstərildi. Prezident həmin Oyunların Azərbaycan üçün sadəcə idman yarışı deyil, İslam ölkələrinin birlik və qardaşlıq bayramı olduğunu vurğuladı.

Bu xətt gələcəkdə də davam etdiriləcək. 2027-ci ildə Bakıda İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşünün keçirilməsi nəzərdə tutulur. Dövlət başçısı Azərbaycanın bu platformada da barışdırıcı və əməkdaşlığa istiqamət verən mövqe tutacağını bildirdi.

Buradakı əsas mesaj aydındır: müxtəlif müsəlman ölkələri arasındakı fikir ayrılıqları və qarşıdurmalar ümumi dini, mənəvi və siyasi həmrəyliyə mane olmamalıdır.

Qarabağ – 30 illik işğalın unudulmayan izləri

Prezident İlham Əliyevin çıxışının ən geniş və emosional hissələrindən biri Qarabağla bağlı oldu.

Bakıda keçirilən tədbirlərin iştirakçılarının Ağdam, Xankəndi, Xocalı və Şuşaya səfər edəcəklərini xatırladan dövlət başçısı onların həm 30 illik işğalın nəticələrini, həm də sürətlə dirçələn Qarabağın yeni simasını öz gözləri ilə görəcəklərini bildirdi.

Prezident Xocalıda törədilmiş soyqırımını, etnik təmizləmə siyasətini, yüz minlərlə azərbaycanlının öz doğma torpaqlarından çıxarılmasını, şəhər və kəndlərin dağıdılmasını xatırlatdı. O, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurdakı dini irsə vurulan zərərə ayrıca diqqət çəkərək 65 məscidin Ermənistan dövləti tərəfindən tam dağıdıldığını bildirdi. Dövlət başçısı işğal dövründə bəzi məscidlərdə donuz və digər heyvanların saxlanmasını təkcə Azərbaycan xalqına deyil, bütün İslam dünyasına qarşı təhqir kimi qiymətləndirdi.

Prezidentin bu mövzudakı mesajı xüsusilə sərt idi: “Biz bunu heç vaxt unutmamalıyıq və unutmayacağıq”.

Bu fikir çıxışın sonrakı hissəsində sülh gündəliyi ilə də əlaqələndirildi. Azərbaycan sülh istəyir, lakin sülhün tarixi yaddaşın silinməsi anlamına gəlmədiyi vurğulanır.

30 il davam edən ikili standartlar

Çıxışda Ermənistanın işğal siyasətinə beynəlxalq münasibət də geniş tənqid olundu.

Prezident İlham Əliyev bildirdi ki, Ermənistanın arxasında dayanan bəzi böyük dövlətlərin məqsədi problemi həll etmək deyil, danışıqları uzadaraq işğalı faktiki olaraq əbədi vəziyyətə çevirmək olub. Onun sözlərinə görə, Ermənistan həmin illərdə hərbi, siyasi və iqtisadi dəstək alıb, işğala görə isə beynəlxalq sanksiyalarla üzləşməyib.

Dövlət başçısı BMT Təhlükəsizlik Şurasının erməni qüvvələrinin işğal olunmuş ərazilərdən çıxarılmasını tələb edən qətnamələrinin icrasız qalmasını, ATƏT-in və digər beynəlxalq institutların fəaliyyətsizliyini tənqid etdi. Avropa Şurasını işğala adekvat siyasi qiymət verməməkdə, Avropa Parlamentini isə Ermənistanı dəstəkləməkdə ittiham etdi.

Prezident 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın Qarabağda suverenliyini tam bərpa etməsindən dörd ay sonra Azərbaycanın AŞPA-dakı nümayəndə heyəti ilə bağlı qərarın qəbul edilməsini ikili standartların göstəricisi kimi təqdim etdi. Qeyd edək ki, 24 yanvar 2024-cü ildə AŞPA Azərbaycan nümayəndə heyətinin etimadnaməsini ratifikasiya etməmək barədə qərar qəbul edib; Assambleya həmin qərarı demokratiya, insan hüquqları, seçkilər və qurumla əməkdaşlıqla bağlı narahatlıqlarla əsaslandırmışdı.

Avropa Parlamentinə münasibətdə isə Prezident daha sərt ifadə işlədərək onu “rüşvətxorlar yuvası” adlandırdı və qurumu islamofobiya və Azərbaycana münasibətdə ikili standartlarda ittiham etdi.

Beləliklə, çıxışın bu hissəsində əsas siyasi tezis ondan ibarət idi ki, Azərbaycan üç onillik ərzində yalnız Ermənistanla deyil, işğala münasibətdə təsirli addım atmayan və ya Ermənistanın mövqeyinə siyasi dəstək göstərən qüvvələrlə də üz-üzə qalıb.

Zəfər – Azərbaycanın öz gücü ilə bərpa etdiyi ədalət

Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın 2020-ci ildə torpaqlarını işğaldan azad etməsini və 2023-cü ildə suverenliyini tam bərpa etməsini yalnız ölkənin milli tarixi baxımından deyil, daha geniş miqyasda nadir hadisə kimi qiymətləndirdi.

Dövlət başçısı bildirdi ki, XX və XXI əsrlərdə uzun müddət işğal altında qalmış ərazilərin hərbi-siyasi yolla azad edilməsi hallarına çox nadir rast gəlinir. Onun qiymətləndirməsinə görə, Azərbaycan xalqı bununla dünyada bir presedent yaradıb.

Bu nəticə Azərbaycan Ordusunun döyüş meydanındakı Qələbəsi, şəhidlərin fədakarlığı və xalqın siyasi iradəsi ilə əldə olunub. Prezident separatçılığa son qoyulduğunu, separatçı liderlərin və hərbi cinayətlərdə ittiham olunan şəxslərin Azərbaycan hüquq sistemi qarşısında cavab verdiyini vurğuladı.

Beləliklə, Qarabağ məsələsində əvvəlcə ərazi bütövlüyü, daha sonra isə tam suverenlik bərpa edildi və Azərbaycan özünün illərlə tələb etdiyi beynəlxalq hüquqi prinsipləri faktiki olaraq özü təmin etdi.

Dağıntılardan Böyük Qayıdışa

Çıxışın mühüm məqamlarından biri də Qarabağın keçmişi ilə indiki mənzərəsinin qarşılaşdırılması idi.

Bir tərəfdə dağıdılmış Ağdam, viran qoyulmuş yaşayış məntəqələri, talan edilmiş evlər və dini abidələr, digər tərəfdə isə sürətlə bərpa olunan şəhərlər, kəndlər, yollar, məktəblər, yaşayış kompleksləri və məscidlər dayanır.

Prezidentin açıqladığı məlumata görə, artıq Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun 48 şəhər və kəndində 90 mindən çox insan yaşayır. Buraya doğma yurdlarına qayıdan keçmiş məcburi köçkünlərlə yanaşı, həmin ərazilərdə çalışan və təhsil alan insanlar da daxildir. “Böyük Qayıdış” Proqramının həyata keçirilməsi Qarabağın yalnız fiziki bərpası deyil, həyatın bu torpaqlara geri dönməsi kimi təqdim olunur.

Simvolik məqam isə bərpa işlərinin dini-mənəvi irsdən başlanmasıdır. Prezident Ağdam Cümə məscidinin azadlıqdan sonra bərpa olunan ilk obyektlərdən olduğunu, indiyədək 12 məscidin bərpa və yenidən qurulduğunu bildirdi.

Sülh var, amma tarixi yaddaş silinmir

Çıxışın yekun siyasi mesajı Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gələcəyi ilə bağlı idi.

Prezident Azərbaycan tərəfinin sülh prosesini dəstəklədiyini və bu prosesin uzunmüddətli olacağına ümid etdiyini bildirdi. Daha sonra isə Azərbaycanın müharibədə qalib tərəf olmasına baxmayaraq sülh gündəliyini seçdiyini xüsusi vurğuladı. Onun fikrincə, qarşıdurmanın sonsuz davam etməməsi üçün nə vaxtsa müharibəni dayandırmaq və gələcəyə istiqamətlənmək lazım idi.

Lakin gələcəyə baxmaq keçmişi unutmaq demək deyil.

Xocalı soyqırımı, dağıdılmış şəhərlər, kəndlər və məscidlər, yüz minlərlə insanın yurdlarından didərgin salınması Azərbaycanın milli yaddaşının bir hissəsidir. Prezidentin çıxışından irəli gələn əsas yanaşma məhz budur: Azərbaycan sülhü seçir, əməkdaşlığa hazırdır, yeni regional reallıq qurur, ancaq keçmişdə baş verənlərin unutdurulmasına razı deyil.

Bu baxımdan sentyabrın 15-də Bakıda səslənən mesajların üç əsas dayağı görünür: birlik, tarixi yaddaş və sülh.

Türk dünyasının birliyi, Qafqaz xalqları arasında əməkdaşlıq və İslam həmrəyliyi Azərbaycanın xarici siyasətdə arxalandığı geniş mənəvi-siyasi məkanı formalaşdırır. Qarabağ Zəfəri dövlətin gücünü və milli iradəsini göstərir. Böyük Qayıdış isə müharibədən sonrakı mərhələnin əsas məzmununu müəyyənləşdirir.

Azərbaycan üçün növbəti mərhələ artıq torpaqları azad etmək deyil, azad edilmiş torpaqlarda həyat qurmaq, regional sülhü möhkəmləndirmək və eyni zamanda, tarixin bir daha təkrarlanmaması üçün yaddaşı qorumaqdır.