Dünyada hələ də mövcud olan ən qədim çay kimi Avstraliyada yerləşən Finke çayı göstərilir.
Lent.az xarici mediaya istinadla xəbər verir ki, bu çayın yaşı 300–400 milyon il arasında qiymətləndirilir.
Finke çayı Şimal Ərazisi və Cənubi Avstraliya boyunca 640 kilometrlik məsafəni əhatə edən axarlar və kanallar şəbəkəsidir. Lakin bölgədəki quraq iqlim səbəbindən çay yalnız müəyyən dövrlərdə axır, ilin böyük hissəsində isə ayrı-ayrı su hövzələrindən ibarət zəncir formasında qalır.
Alimlər geoloji göstəricilər, aşınma profilləri və ətraf çöküntülərdəki radionuklid ölçmələrinə əsaslanaraq bu çay sisteminin Devon dövrünə (419–359 milyon il əvvəl) və ya Karbon dövrünə (359–299 milyon il əvvəl) aid ola biləcəyini bildirirlər.
Yaşını necə müəyyən etdilər?
Mütəxəssislərin fikrincə, Finke çayının bu qədər qədim olmasının ən inandırıcı sübutlarından biri “eninə drenaj” adlanan geoloji anomaliyadır. Arizona Universitetinin geomorfoloqu Viktor Beyker qeyd edir ki, çay normalda daha asan istiqamətdə axmalı olduğu halda, əksinə kvarsit kimi möhkəm süxurları kəsərək Mərkəzi Avstraliyadakı Makdonnell silsiləsindən keçir.
Alimlər vurğulayır ki, axar su adətən ən asan yolu seçir, buna görə də çayın sərt süxurların əksinə deyil, onların boyunca axmaması məntiqli görünmür.
Makdonnell silsiləsi Alice Springs orogenezi adlanan tektonik dağəmələgəlmə prosesi nəticəsində 300–400 milyon il əvvəl formalaşıb. Bu isə Finke çayının ən azı həmin dağlar qədər qədim olduğunu göstərir.
Çay sistemi niyə bu qədər uzun müddət qorunub?
Araşdırmalara görə, bunun əsas səbəbi Avstraliyanın uzun müddət geoloji baxımdan sabit ərazi olmasıdır. Avstraliya plitəsinin mərkəzində yerləşən materik son bir neçə yüz milyon il ərzində ciddi tektonik aktivlik yaşamayıb. Nəticədə Finke çay sistemi tarixinin böyük hissəsində demək olar ki, fasiləsiz şəkildə inkişaf edib və genişlənib.
Finke çayı gələcəkdə də qalacaqmı?
Kolorado Dövlət Universitetinin geoloqu Ellen Vohl bildirir ki, Finke kimi quraq bölgələrdə yerləşən çaylar insanın su istehlakı səbəbindən ciddi şəkildə dəyişə bilər. Onun sözlərinə görə, bu risk gələcəkdə daha da arta bilər, çünki qlobal su istehlakı artır, qlobal istiləşmə quraq əraziləri daha da quraqlaşdırır.
Əgər Finke çayı bir gün tamamilə quruyarsa, alimlərin fikrincə ikinci ən qədim çay kimi ABŞ-da yerləşən New River göstərilə bilər. Onun da yaşı təxminən 300 milyon il hesab olunur və Virciniya, Qərbi Virciniya və Şimali Karolina ştatlarından keçir.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
