Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri yeni regional əməkdaşlıq modelinin əsasını formalaşdırır

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Özbəkistana səfəri və Daşkənddə keçirdiyi görüşlər iki qardaş ölkə arasında münasibətlərin son illərdə qazandığı strateji mahiyyəti bir daha nümayiş etdirdi. Prezidentin mətbuata bəyanatında səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycan–Özbəkistan əlaqələrinin yalnız siyasi və diplomatik münasibətlər çərçivəsində deyil, iqtisadi, enerji, nəqliyyat, investisiya və humanitar sahələrdə də sürətlə dərinləşdiyini göstərir. Bu münasibətlərin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onların təməlində tarixi-mədəni yaxınlıqla yanaşı, qarşılıqlı siyasi etimad və uzunmüddətli strateji maraqlar dayanır.

Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlərin bugünkü səviyyəyə yüksəlməsi təsadüfi proses deyil. Son illərdə dövlət başçıları arasında formalaşmış yüksək səviyyəli siyasi dialoq ikitərəfli əlaqələrin bütün istiqamətlər üzrə inkişafına ciddi impuls verib. Prezident İlham Əliyev və Prezident Şavkat Mirziyoyev arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmlənməsi nəticəsində siyasi münasibətlər iqtisadi və praktiki əməkdaşlıqla tamamlanıb. Bunun nəticəsində iki ölkə arasında əlaqələr artıq ayrı-ayrı layihələrdən ibarət deyil, çoxşaxəli və uzunmüddətli əməkdaşlıq modelinə çevrilir.

Bu baxımdan iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan və Özbəkistan arasında ticarət dövriyyəsinin artırılması, qarşılıqlı investisiyaların genişləndirilməsi, sənaye müəssisələrinin yaradılması və biznes strukturları arasında birbaşa əlaqələrin gücləndirilməsi münasibətlərin real iqtisadi məzmununu formalaşdırır. Azərbaycan bank sektorunun Özbəkistan bazarında fəaliyyət göstərməsi, SOCAR-ın Özbəkistanda enerji sektorunda iştirakının genişlənməsi iki ölkənin iqtisadi potensiallarının bir-birini tamamladığını göstərən mühüm nümunələrdir. Ticarət dövriyyəsinin yaxın perspektivdə 1 milyard dollara çatdırılması ilə bağlı hədəf isə münasibətlərin iqtisadi miqyasının daha da böyüdüləcəyindən xəbər verir.

Azərbaycan və Özbəkistanın iqtisadi inkişaf modellərində müəyyən paralellərin olması da əməkdaşlıq üçün geniş imkanlar yaradır. Hər iki dövlət qeyri-neft sektorunun inkişafına, sənayeləşməyə, yeni investisiyaların cəlb edilməsinə, nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsinə və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə xüsusi diqqət yetirir. Bu baxımdan iki ölkənin potensiallarının birləşdirilməsi həm Azərbaycan, həm də Özbəkistan üçün yeni bazarlara çıxış, birgə istehsal və investisiya imkanlarının genişləndirilməsi baxımından mühüm üstünlüklər yaradır.

Münasibətlərin strateji əhəmiyyətini artıran əsas amillərdən biri də Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında yaranan yeni geoiqtisadi bağlantılardır. Azərbaycan Cənubi Qafqazın mühüm nəqliyyat və enerji qovşağı kimi Avropa ilə Asiya arasında əlaqələrin inkişafında xüsusi rol oynayır. Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın mərkəzində yerləşən, böyük iqtisadi və demoqrafik potensiala malik dövlət kimi regionun əsas aktorlarından biridir. Bu iki geosiyasi və geoiqtisadi imkanın birləşməsi Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında daha sıx əlaqələrin formalaşmasına şərait yaradır.

Xüsusilə Orta Dəhlizin inkişafı bu baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır. Mərkəzi Asiya ölkələrinin Azərbaycan üzərindən Avropa bazarlarına çıxış imkanlarının genişlənməsi, Xəzər dənizindən keçən nəqliyyat marşrutlarının inkişaf etdirilməsi və Azərbaycanın logistika imkanlarının artırılması regionda yeni iqtisadi reallıq formalaşdırır. Özbəkistan üçün Azərbaycan Avropa istiqamətində mühüm nəqliyyat bağlantısı, Azərbaycan üçün isə Özbəkistan Mərkəzi Asiyanın böyük bazarlarına çıxış baxımından strateji tərəfdaşdır. Bu qarşılıqlı maraq gələcəkdə nəqliyyat və logistika sahəsində əməkdaşlığın daha da genişlənməsinə imkan verəcək.

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin xüsusi məna daşıyan istiqamətlərindən biri isə Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun bərpasında Özbəkistanın iştirakıdır. Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəbin tikilməsi, Xankəndidə tikiş fabrikinin yaradılması və digər layihələr Özbəkistanın Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinin bərpasına verdiyi dəstəyin konkret ifadəsidir. Bu layihələrin əhəmiyyəti yalnız iqtisadi göstəricilərlə ölçülmür. Qardaş Özbəkistanın Qarabağın dirçəldilməsi prosesində iştirakı Azərbaycan xalqına mənəvi dəstəyin, ölkəmizin ərazi bütövlüyünə hörmətin və iki dövlət arasında sarsılmaz həmrəyliyin göstəricisidir.

Digər tərəfdən, regionlararası əməkdaşlığın genişləndirilməsi də münasibətlərin gələcək inkişafında mühüm rol oynayacaq. İki ölkənin yalnız mərkəzi hakimiyyətləri deyil, ayrı-ayrı şəhər və regionları, sahibkarları və iqtisadi subyektləri arasında əlaqələrin güclənməsi əməkdaşlığın daha geniş sosial-iqtisadi bazaya malik olmasına imkan verir. Bu istiqamətdə sənaye, kənd təsərrüfatı, turizm, logistika və xidmət sahələrində birgə layihələrin sayının artması mümkündür.

Enerji sahəsində əməkdaşlıq isə Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin strateji xarakterini daha da gücləndirən amillərdəndir. Neft-qaz sahəsində birgə layihələrin həyata keçirilməsi, kəşfiyyat işlərinin aparılması və gələcəkdə hasilat mərhələsinə keçilməsi iki ölkənin enerji sektorunda uzunmüddətli əməkdaşlığının əsasını yaradır. Bu əməkdaşlıq həm Azərbaycan şirkətlərinin beynəlxalq fəaliyyət coğrafiyasının genişlənməsinə, həm də Özbəkistanın enerji potensialından daha səmərəli istifadə edilməsinə xidmət edir.

Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərində “qardaşlıq” anlayışı artıq yalnız siyasi və mənəvi ifadə deyil, konkret layihələrlə və iqtisadi nəticələrlə təsdiqlənən reallıqdır. Qarşılıqlı investisiyaların artması, enerji və sənaye layihələrinin həyata keçirilməsi, nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi, Qarabağın bərpasında Özbəkistanın iştirakı və regionlararası əməkdaşlığın inkişafı iki ölkə arasında münasibətlərin institusional və iqtisadi əsaslarını daha da möhkəmləndirir.

Əslində, Azərbaycan və Özbəkistan arasında formalaşan əməkdaşlıq modeli daha geniş regional prosesin tərkib hissəsidir. Azərbaycan Cənubi Qafqazı Mərkəzi Asiya ilə birləşdirən mühüm geosiyasi və geoiqtisadi körpü rolunu oynayırsa, Özbəkistan Mərkəzi Asiyanın iqtisadi potensialını bu bağlantılar vasitəsilə dünya bazarlarına çıxarmaq imkanına malikdir. Bu baxımdan Bakı–Daşkənd əməkdaşlığı iki dövlətin maraqlarından daha geniş məna daşıyır və bütövlükdə Avrasiya məkanında yeni iqtisadi və nəqliyyat bağlantılarının formalaşmasına təsir göstərir.

Nəticə etibarilə, Prezident İlham Əliyevin Daşkənddə səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin yeni mərhələyə daxil olduğunu göstərir. Bu mərhələnin əsas xüsusiyyəti siyasi yaxınlığın iqtisadi və geostrateji əməkdaşlıqla tamamlanmasıdır. İki ölkənin qarşılıqlı etimada əsaslanan münasibətləri artıq regional proseslərə təsir göstərən mühüm amilə çevrilir. Azərbaycan və Özbəkistanın malik olduğu nəqliyyat, enerji, sənaye, investisiya və insan potensialının birləşdirilməsi gələcəkdə yalnız ikitərəfli iqtisadi əlaqələrin deyil, Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında daha geniş inteqrasiya proseslərinin sürətlənməsinə xidmət edə bilər.

Bu mənada Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərini yalnız iki qardaş dövlət arasındakı əlaqələr kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Bu münasibətlər yeni geosiyasi reallıqlar şəraitində Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanı bir-birinə daha sıx bağlayan, regional sabitliyə, iqtisadi inkişafa və nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin genişlənməsinə xidmət edən strateji tərəfdaşlıq modelidir. Prezident İlham Əliyevin və Prezident Şavkat Mirziyoyevin siyasi iradəsi isə bu modelin gələcəkdə daha da dərinləşməsi üçün möhkəm zəmin formalaşdırır.

Vasif Qafarov

Milli Məclisin deputatı,
tarix elmləri doktoru.