Azərbaycanın musiqi və ədəbiyyat tarixində elə əsərlər var ki, onların arxasında sadəcə sevgi deyil, bütöv bir insan taleyi dayanır. “Vətən bağı al-əlvandır” da belə nümunələrdəndir. Bu misralar əsrlərdir Qarabağa duyulan həsrətin, doğma yurddan ayrılığın və saray zənginliyi içərisində yaşanan tənhalığın rəmzi kimi yaşayır. Onun yaranması haqqında danışılan kədərli hekayənin qəhrəmanı isə Qarabağ xanının qızı Ağabəyim ağadır.
Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:
Şah sarayına aparan tale
XVIII əsrin sonlarında Qarabağ xanlığı mürəkkəb siyasi hadisələrin mərkəzində idi. İbrahimxəlil xan Cavanşir bölgədə hökm sürən siyasi qarşıdurmalar fonunda xanlığının təhlükəsizliyini qorumağa çalışırdı.
1797-ci ildə Ağa Məhəmməd şah Qacarın Şuşada öldürülməsindən sonra İran taxtına Fətəli şah Qacar çıxdı. İki tərəf arasındakı münasibətlərin tənzimlənməsi üçün İbrahimxəlil xan qızı Ağabəyim ağanı Fətəli şaha ərə verdi.
Bu izdivacın siyasi məqsədlər daşıdığı bildirilir. Ağabəyim ağa doğma Qarabağdan ayrılaraq İran sarayına köçdü. Qarşıda onu zəngin saray həyatı gözləsə də, doğma yurdundan uzaq düşmək həyatının ən böyük kədərinə çevrildi.
Qızıl sarayda yaşayan bədbəxt qadın
Ağabəyim ağa adi xan qızı deyildi. O, yüksək savadı, şairlik istedadı və dünyagörüşü ilə seçilirdi. Mənbələrdə onun Molla Pənah Vaqifdən dərs aldığı, xarici dillər öyrəndiyi, hətta Avropa siyasi dairələri ilə əlaqələrinin olduğu qeyd edilir.
Lakin bütün bunlar onun vətən həsrətini azaltmırdı.
Rəvayətə görə, Ağabəyim ağa sarayda hər cür rahatlıq içərisində yaşasa da, Şuşanın dağlarını, Qarabağın təbiətini və doğma insanlarını unuda bilmirdi.
O, bu həsrətini şeirlərə köçürürdü. Xüsusilə aşağıdakı bayatı onun adı ilə bağlı ən məşhur nümunələrdəndir:
Əziziyəm, Qarabağ,
Şəki, Şirvan, Qarabağ,
Tehran cənnətə dönsə,
Yaddan çıxmaz Qarabağ!
Bu dörd misra onun bütün hisslərini ifadə edirdi. İnsan dünyanın ən gözəl sarayında yaşaya bilərdi, amma doğma torpağın yerini heç nə verə bilməzdi.
Şah onun üçün Qarabağ yaratmaq istədi
Ağabəyim ağanın kədərini görən Fətəli şahın onu sevindirmək üçün qeyri-adi bir qərar verdiyi söylənilir.
Rəvayətə əsasən, şah Tehranda Qarabağın təbiətinə bənzəyən möhtəşəm bir bağ saldırmağı əmr edir. Bunun üçün Şuşadan və Qarabağın müxtəlif yerlərindən ağaclar, güllər, kollar və hətta torpaq gətirilir.
Bağa qulluq etmək üçün Şuşadan bağban dəvət olunduğu da bildirilir.
Bağın adı “Vətən bağı” qoyulur.
Məqsəd Ağabəyim ağaya doğma yurdunu xatırlatmaq, heç olmasa, Qarabağın kiçik bir parçasını onun yaşadığı şəhərdə yaratmaq idi.
Zaman keçir, ağaclar böyüyür, çiçəklər açır. Bağ rəngarəng güllərlə bəzənir.
Ancaq rəvayətə görə, bir çiçək bütün cəhdlərə baxmayaraq, bu torpaqda yetişmir.
Həmin çiçək Qarabağın rəmzi sayılan xarıbülbül idi.
Bir çiçəyin açmaması məşhur misraları yaratdı
Deyilənə görə, Ağabəyim ağa bir gün bağda gəzərkən müxtəlif güllərin çiçəklədiyini, ağacların yaşıllaşdığını görür.
Lakin axtardığı xarıbülbülü tapa bilmir.
Bu mənzərə onun qəlbindəki həsrəti daha da gücləndirir. Çünki bağ Qarabağa bənzəsə də, Qarabağın özü deyildi.
Məhz həmin hisslərin təsiri ilə Ağabəyim ağanın məşhur misraları söylədiyi rəvayət olunur:
“Vətən bağı” al-əlvandır,
Yox içində xarıbülbül.
Nədən hər yerin əlvandır,
Köksün altı sarı, bülbül?!
Bu misraların mahiyyətində böyük bir kədər dayanır. Bağda hər şey var, yalnız insanın ən çox arzuladığı şey yoxdur.
Xarıbülbül burada təkcə bir çiçək deyil, doğma Qarabağın, itirilmiş xoşbəxtliyin və qayıdış arzusunun simvoluna çevrilir.
Maraqlıdır ki, bu hekayə xalq arasında geniş yayılsa da, xarıbülbülün Tehranda həqiqətən yetişdirilə bilməməsi barədə hadisə daha çox rəvayət kimi təqdim olunur.
Vətən həsrəti ilə bitən ömür
Ağabəyim ağa uzun illər İran sarayında yaşayıb. Əldə olan məlumatlara görə, o, 1832-ci ildə Tehranda vəfat edib və Qum şəhərində dəfn olunub.
Beləliklə, Qarabağ xanının qızının həyatı doğma yurdundan uzaqda başa çatıb.
Onun taleyi bir daha göstərir ki, zənginlik, hakimiyyət və saray dəbdəbəsi insanın vətən həsrətini unutdurmağa kifayət etmir.
“Vətən bağı al-əlvandır” misraları ilə tanınan və “Sarı bülbül” xalq mahnısı ilə əlaqələndirilən bu poetik irs sonrakı nəsillər üçün də dərin məna qazanıb.
Xüsusilə Qarabağın işğal altında olduğu illərdə Ağabəyim ağanın həsrəti yüz minlərlə azərbaycanlının yaşadığı yurd ayrılığı ilə səsləşib.
2020-ci ildə Şuşanın azad olunmasından sonra isə xarıbülbül simvolu təkcə həsrəti deyil, həm də qayıdışı və qələbəni ifadə etməyə başlayıb.
Bu gün “Vətən bağı al-əlvandır” misralarını eşidəndə yalnız bir xan qızının kədərini deyil, əsrlər boyu doğma torpağına bağlı qalan insanların duyğularını da xatırlayırıq.
Çünki bu hekayənin əsas fikri sadədir: insan üçün ən gözəl bağ belə vətənin yerini verə bilməz.
Ağabəyim ağanın həyatı haqqında tarixi məlumatlar mövcud olsa da, “Vətən bağı”nın salınması və xarıbülbüllə bağlı epizodların təfərrüatları əsasən tarixi rəvayətlərdən gəlir.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
