4010 itkin, 200-dən çox mümkün məzarlıq  - Ermənistan hansı suallara cavab verməlidir?
19 noyabr 2026 17:55 (UTC +04:00)

4010 itkin, 200-dən çox mümkün məzarlıq - Ermənistan hansı suallara cavab verməlidir?

0

Ermənistanın paytaxtında itkin düşmüş şəxslərin taleyinə həsr olunan beynəlxalq konfransın keçirilməsi İrəvanın humanitar məsələlərə münasibətini yenidən gündəmə gətirib. Lakin Ermənistanın bu istiqamətdə səsləndirdiyi əməkdaşlıq çağırışları 4 010 azərbaycanlının taleyinin hələ də naməlum qalması, mümkün dəfn yerləri barədə məlumatların tam açıqlanmaması və müharibə dövründə əsir götürülmüş şəxslərin aqibətinə aydınlıq gətirilməməsi fonunda ciddi suallar doğurur.

Noyabrın 19–20-də İrəvanda təşkil olunan “İtkin düşmüş şəxslərin taleyi: humanitar dialoq və əməkdaşlıq” mövzusunda beynəlxalq konfrans Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh prosesinin mühüm mərhələsinə təsadüf edir. Rəsmi İrəvan beynəlxalq ictimaiyyət qarşısında humanitar əməkdaşlığın tərəfdarı kimi çıxış etməyə çalışsa da, Azərbaycanın uzun illərdir qaldırdığı konkret suallar cavabsız qalır.

Əslində, Ermənistanın bu sahədəki mövqeyinin nə dərəcədə səmimi olduğunu müəyyənləşdirmək üçün onun beynəlxalq tədbirlərdə səsləndirdiyi bəyanatlardan daha çox, həyata keçirdiyi praktik addımlara nəzər salmaq kifayətdir. İtkinlərin taleyinə aydınlıq gətirilməsi siyasi xarakterli müzakirələrdən deyil, mövcud arxiv sənədlərinin, saxlanma yerləri barədə məlumatların və mümkün məzarlıqların koordinatlarının təqdim edilməsindən keçir.

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına əsasən, Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində 4010 Azərbaycan vətəndaşı itkin düşmüş şəxs kimi qeydə alınıb. Onların arasında hərbi qulluqçularla yanaşı, mülki şəxslər, qadınlar, uşaqlar və yaşlı insanlar da var. Üç onillikdən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, minlərlə ailə yaxınlarının aqibətindən xəbərsizdir.

Bu, təkcə keçmiş münaqişənin statistik göstəricisi deyil, bu gün də davam edən ağır humanitar problemdir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi bərpa olunsa da, itkin ailələrinin üzləşdiyi qeyri-müəyyənlik aradan qalxmayıb. Müharibə başa çatıb, lakin yaxınlarının sağ olub-olmadığını, harada və hansı şəraitdə həyatını itirdiyini bilməyən insanlar üçün faciə davam edir.

Məhz buna görə də itkinlər məsələsi Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması prosesində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dayanıqlı sülh yalnız dövlətlərarası münasibətlərin hüquqi əsaslarının yaradılmasını deyil, müharibənin ağır humanitar nəticələrinin aradan qaldırılmasını da tələb edir.

Vaşinqton razılaşması Ermənistanın üzərinə hansı məsuliyyəti qoyur?

2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda ABŞ Prezidentinin iştirakı ilə əldə edilmiş razılaşmalar Cənubi Qafqazda sülh prosesinin yeni mərhələsini açdı. Həmin gün Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri iki ölkə arasında sülh və dövlətlərarası münasibətlərin qurulmasına dair sazişin mətnini parafladılar.

Bu sənədin mühüm məqamlarından biri itkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsinin ayrıca müddəa kimi təsbit edilməsidir. Saziş layihəsinin IX maddəsində hərbi münaqişə nəticəsində itkin düşmüş və məcburi yoxaçıxmaya məruz qalmış şəxslərlə bağlı əməkdaşlıq, mövcud məlumatların mübadiləsi və müvafiq məsələlərin həlli nəzərdə tutulur.

Həmin müddəa göstərir ki, itkinlər problemi artıq yalnız humanitar çağırışların predmeti deyil, gələcək dövlətlərarası münasibətlərin hüquqi çərçivəsində də mühüm yer tutur. Sazişin paraflanması onun qüvvəyə minməsi demək olmasa da, tərəflərin bu məsələni sülh gündəliyinin tərkib hissəsi kimi qəbul etməsi mühüm siyasi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın mövqeyi aydındır: Ermənistanla münasibətlərin normallaşması müharibənin humanitar nəticələrinin unudulması hesabına baş verməməlidir. Əksinə, həmin problemlərin həlli qarşılıqlı etimadın formalaşmasına xidmət etməlidir.

Bu kontekstdə Ermənistanın üzərinə düşən əsas məsuliyyət mövcud məlumatların təqdim edilməsi və itkinlərin axtarışı prosesinə real töhfə verməsidir. Çünki söhbət qarşılıqlı güzəşt predmetindən deyil, insanların taleyinin müəyyənləşdirilməsi və ailələrin həqiqəti bilmək hüququndan gedir.

2025-ci ilin fevralından Azərbaycan və Ermənistanın itkin düşmüş şəxslərlə bağlı dövlət komissiyaları arasında birbaşa təmasların başlanması bu istiqamətdə mühüm imkan yaradıb. Azərbaycan tərəfi müxtəlif mənbələrdən əldə olunmuş məlumatlar və şahid ifadələri əsasında Birinci Qarabağ müharibəsində əsir və girov götürülmüş şəxslərlə bağlı materialları Ermənistan tərəfinə təqdim edib.

Lakin bu əlaqələrin real nəticələri hələ də əsas müzakirə mövzularından biridir.

Dəfn yerləri barədə məlumatlar niyə açıqlanmır?

İtkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsində ən ciddi problemlərdən biri Ermənistanın əlində ola biləcək məlumatların tam təqdim edilməməsidir.

Azərbaycan tərəfinin məlumatına görə, iki ölkənin müvafiq komissiyaları arasında aparılan təmaslar zamanı Ermənistan nümayəndələri 200-dən artıq mümkün dəfn yerinin, o cümlədən kütləvi məzarlıqların koordinatlarını təqdim etməyə hazır olduqlarını bildiriblər. Ancaq həmin məlumatların indiyədək Azərbaycana verilmədiyi qeyd olunur.

Bu iddia xüsusilə ciddi əhəmiyyət daşıyır. Əgər Ermənistanın müvafiq qurumlarında belə məlumatlar mövcuddursa, onların açıqlanmaması humanitar əməkdaşlığın mahiyyətinə ziddir.

Burada əsas sual yaranır: Ermənistan itkinlərin taleyinə aydınlıq gətirməkdə maraqlıdırsa, mümkün dəfn yerləri ilə bağlı məlumatların Azərbaycana təqdim edilməsinə nə mane olur?

Məsələnin yalnız humanitar deyil, hüquqi tərəfi də var. Dəfn yerlərinin müəyyənləşdirilməsi itkin düşmüş şəxslərin kimliyinin təsdiqlənməsi ilə yanaşı, onların hansı şəraitdə öldürüldüyünün araşdırılmasına imkan yaradır. İnsan qalıqları üzərində aparılan məhkəmə-tibbi ekspertizalar mümkün işgəncə, qeyri-insani rəftar və digər müharibə cinayətləri ilə bağlı mühüm sübutlar ortaya çıxara bilər.

Bu baxımdan, məlumatların gizlədilməsinin mümkün cinayətlərin aşkarlanmasına mane olmaq məqsədi daşıyıb-daşımadığı da araşdırılmalı məsələdir. Belə ehtimalın mövcudluğu özlüyündə cinayətin sübutu sayılmasa da, müvafiq arxivlərin açıqlanmasının zəruriliyini daha da artırır.

Ermənistanın keçmiş hərbi-siyasi rəhbərliyinin nümayəndələri, o cümlədən Qaqik Melkonyan və Samvel Babayanın azərbaycanlı itkinlərin mümkün dəfn yerləri barədə məlumatlı olmalarına dair açıqlamaları ilə bağlı suallar da diqqətdən kənarda qalmamalıdır.

Əgər keçmiş yüksəkvəzifəli hərbçilər konkret dəfn yerləri barədə məlumatlara malikdirlərsə, həmin məlumatların müvafiq dövlət qurumlarına və Azərbaycan tərəfinə çatdırılması üçün bütün imkanlardan istifadə olunmalıdır.

Bu məsələnin araşdırılması yalnız Azərbaycanın maraqlarına deyil, beynəlxalq humanitar hüququn əsas prinsiplərinə də uyğundur.

Beynəlxalq qeydiyyatda olmuş 54 əsirin müəmmalı aqibəti

Ermənistanın cavab verməli olduğu ən ciddi məsələlərdən biri Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinin vaxtilə qeydiyyata aldığı 54 Azərbaycan vətəndaşının sonrakı taleyi ilə bağlıdır.

Azərbaycanın Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyasının məlumatına əsasən, Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı əsir və girov götürülmüş bu şəxslərə BQXK nümayəndələri baş çəkiblər. Sonrakı dövrdə onlardan 17 nəfərinin nəşi Azərbaycana qaytarılıb. Daha 33 nəfərin saxlanma yerlərində öldüyü bildirilsə də, onların nəşləri təhvil verilməyib. Dörd nəfərin isə sonrakı taleyi barədə məlumat yoxdur.

Bu faktlar Ermənistanın müvafiq qurumlarının cavablandırmalı olduğu konkret suallar yaradır.

Beynəlxalq humanitar təşkilatın nümayəndələrinin görüşdüyü şəxslər sonradan hara aparılıblar? Ölüm faktı bildirilən şəxslər harada dəfn olunublar? Onların saxlanılması, köçürülməsi və ölümü ilə bağlı hansı sənədlər mövcuddur?

Məhz bu suallar itkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi üçün Ermənistanın hərbi, penitensiar və digər dövlət arxivlərinin araşdırılmasını zəruri edir.

Eyni zamanda, bu məsələ uzun illər fəaliyyət göstərmiş beynəlxalq humanitar mexanizmlərin effektivliyi barədə suallar doğurur.

Prezident İlham Əliyev 2026-cı il oktyabrın 7-də Bakıda keçirilmiş “İtkin düşmüş şəxslər probleminin həllində etimadın gücləndirilməsi və effektiv mexanizmlərin inkişaf etdirilməsi” mövzusunda IV beynəlxalq konfransın iştirakçılarına müraciətində Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinin uzunillik fəaliyyətinin problemin həllinə gətirib çıxarmadığını bildirib.

Burada əsas məsələ beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətinin yalnız həyata keçirilən layihələrlə deyil, konkret humanitar nəticələrlə qiymətləndirilməsidir. Minlərlə ailənin hələ də cavab gözləməsi mövcud mexanizmlərin təkmilləşdirilməsinə ehtiyac olduğunu göstərir.

32 kütləvi məzarlıq və mina təhlükəsi: Bir-biri ilə bağlı iki problem

Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində aparılan axtarışlar itkinlər probleminin miqyasını və mürəkkəbliyini daha aydın göstərib.

Rəsmi məlumatlara əsasən, həmin ərazilərdə 32 kütləvi məzarlıq aşkarlanıb. İnsan qalıqları üzərində aparılan ekspertizaların nəticələri bəzi şəxslərin ağır zorakılığa məruz qaldığını göstərən dəlillərin müəyyən edildiyini ortaya qoyub.

Bunlar Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı itkin düşmüş insanların taleyinin araşdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Lakin axtarış prosesinə ciddi maneələrdən biri azad edilmiş ərazilərdəki genişmiqyaslı mina təhlükəsidir.

Ermənistanın onilliklər ərzində minaladığı ərazilərdə partlayıcı qurğular yalnız keçmiş hərbi mövqelərdə deyil, yaşayış məntəqələrinin yaxınlığında, kənd təsərrüfatı sahələrində, yollar boyunca, meşəliklərdə və qəbiristanlıqlarda da aşkarlanır.

Bu vəziyyət mümkün dəfn yerlərinin araşdırılmasını həm çətinləşdirir, həm də təhlükəli edir. Hətta konkret məzarlıq barədə məlumat əldə olunduqda belə, ərazinin minalardan təmizlənməsi aparılmadan qazıntılara başlamaq mümkün deyil.

Azərbaycan rəsmilərinin açıqlamalarına görə, Ermənistanın əvvəllər təqdim etdiyi mina xəritələrinin dəqiqlik göstəricisi təxminən 25 faiz təşkil edib. Xüsusilə 2020-ci ildən sonrakı dövrdə minalanmış ərazilərlə bağlı məlumatların tam təqdim edilməməsi ciddi problem olaraq qalır.

Beləliklə, itkinlərin axtarışı ilə mina təhlükəsi bir-birindən ayrı qiymətləndirilə bilməz.

Ermənistanın yalnız mümkün dəfn yerləri barədə məlumatları deyil, həmin ərazilərdəki mina sahələrinin dəqiq xəritələrini də təqdim etməsi zəruridir. Bu, həm insan həyatının qorunmasına, həm də itkin düşmüş şəxslərin qalıqlarının tapılmasına xidmət edərdi.

Bakının beynəlxalq təşəbbüsü və İrəvanın qarşısında duran seçim

Azərbaycan itkinlər probleminin həllini yalnız ikitərəfli danışıqlar çərçivəsində deyil, beynəlxalq səviyyədə də gündəmdə saxlayır.

Prezident İlham Əliyev 2026-cı il oktyabrın 7-dəki müraciətində Ermənistanı itkinlər barədə mövcud məlumatları, arxiv sənədlərini və mümkün dəfn yerlərinin koordinatlarını təqdim etməyə çağırıb.

Dövlət başçısı eyni zamanda BMT çərçivəsində itkin düşmüş şəxslərlə bağlı xüsusi beynəlxalq mexanizmin yaradılması təşəbbüsünü irəli sürüb.

Bu təklif münaqişələr nəticəsində itkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsinə daha sistemli yanaşmanın formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Belə mexanizm dövlətlərarası məlumat mübadiləsinə, arxivlərin araşdırılmasına, insan qalıqlarının identifikasiyasına və ailələrin hüquqlarının müdafiəsinə əlavə imkanlar yarada bilər.

Azərbaycanın bu istiqamətdəki mövqeyi həm də müharibənin humanitar nəticələrinin beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən diqqətdən kənarda saxlanılmaması tələbini ifadə edir.

Bu baxımdan, İrəvanda keçirilən konfrans Ermənistan üçün öz humanitar bəyanatlarını konkret addımlarla təsdiqləmək imkanı yaradır.

Əgər Ermənistan həqiqətən humanitar əməkdaşlıqda maraqlıdırsa, bunun ən inandırıcı göstəricisi itkin azərbaycanlıların taleyinə aydınlıq gətirəcək məlumatları təqdim etməsi olardı.

Əks halda, beynəlxalq tədbirlərdə humanizm və əməkdaşlıq haqqında səsləndirilən fikirlərlə real vəziyyət arasındakı ziddiyyət daha da dərinləşəcək.

Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinin perspektivləri baxımından bu məsələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki sülh yalnız siyasi sənədlərdən və diplomatik münasibətlərdən ibarət deyil. Onun davamlılığı həm də müharibənin yaratdığı faciələrin aradan qaldırılması, ailələrin həqiqəti bilmək hüququnun təmin edilməsi və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi ilə bağlıdır.

Ermənistanın qarşısında duran seçim əslində mürəkkəb deyil: ya humanitar əməkdaşlıq barədə bəyanatlarını konkret məlumatların açıqlanması ilə təsdiqləməli, ya da itkinlərin taleyi ilə bağlı sualların cavabsız qalmasının siyasi və mənəvi məsuliyyətini daşımağa davam etməlidir.

Azərbaycan üçün isə əsas həqiqət dəyişmir: müharibə başa çatsa da, 4010 vətəndaşın taleyinin naməlum qalması onun humanitar nəticələrinin hələ də aradan qaldırılmadığını göstərir. İrəvanın sülhə sadiqliyinin ən mühüm göstəricilərindən biri məhz bu insanların aqibətinin müəyyənləşdirilməsi istiqamətində atacağı real addımlar olacaq.

İtkin ailələri üçün sülhün mənası yalnız silahların susması deyil. Onlar üçün sülh həm də onilliklərdir gözlədikləri həqiqətin üzə çıxmasıdır.

1 2 3 4 5 İDMAN XƏBƏRLƏRİ
0
# 116

Oxşar yazılar