Ermənistanın cavab borcu:  834 əsir, 204 məzarlıq, 4010 itkin
20 noyabr 2026 13:23 (UTC +04:00)

Ermənistanın cavab borcu: 834 əsir, 204 məzarlıq, 4010 itkin

0

4010 itkin, koordinatları verilməyən 204 məzarlıq – Ermənistan niyə susur?

İrəvanda itkin düşmüş şəxslərin taleyinə həsr olunan beynəlxalq konfrans keçirilir. Ermənistan rəhbərliyi humanizm, qarşılıqlı etimad, ailələrin yaxınlarının taleyini bilmək hüququ və Azərbaycanla əməkdaşlıqdan danışır. Lakin 30 ildən artıqdır minlərlə azərbaycanlı ailənin cavabsız qalan sualları var. Azərbaycan tərəfinin məlumatına görə, Ermənistan 204 dəfn yerinin koordinatlarını təqdim edəcəyini bildirsə də, bu vəd indiyədək yerinə yetirilməyib.

Ən mühüm sual isə budur: İrəvan itkinlərin taleyinə aydınlıq gətirmək istəyirsə, artıq mövcud olduğu bildirilən məlumatları niyə açıqlamır?

Noyabrın 19–20-də Ermənistanın paytaxtında keçirilən “İtkin düşmüş şəxslərin taleyi: humanitar dialoq və əməkdaşlıq” adlı beynəlxalq konfransda Baş nazir Nikol Paşinyan, xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan və digər rəsmilər iştirak edirlər.

Paşinyan çıxışında itkin düşənlərin ailələrinin konkret cavab gözlədiyini, hökumətin bu məsələdə məsuliyyət daşıdığını və Azərbaycanla əməkdaşlığın dərinləşdirilməsinin vacibliyini bildirib. O, hər iki ölkənin itkinlərlə bağlı suallarına cavabların qarşı tərəfin ərazisində də ola biləcəyini qəbul edib.

Bu açıqlamalar humanitar baxımdan əhəmiyyətli olsa da, Ermənistanın bəyanatları ilə indiyədək əldə edilmiş razılaşmaların icrası arasında ciddi suallar qalır.

204 məzarlığın sirri: Koordinatlar niyə verilmir?

Azərbaycanın irəli sürdüyü əsas məsələlərdən biri Birinci Qarabağ müharibəsində itkin düşmüş vətəndaşların mümkün dəfn yerlərinin müəyyənləşdirilməsidir.

Təqdim edilən məlumatlara əsasən, 2025-ci ildə Azərbaycan və Ermənistanın aidiyyəti dövlət komissiyaları arasında aparılan birbaşa təmaslar zamanı Ermənistan tərəfi 204 kütləvi və fərdi dəfn yerinin koordinatlarına malik olduğunu bildirib. Həmin məlumatların Azərbaycana təqdim ediləcəyi vəd edilsə də, bu günədək bu istiqamətdə nəticə əldə olunmayıb.

Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev də noyabrın 19-da Ermənistanın 200-dən çox dəfn yeri barədə məlumatları açıqlamasını gözlədiklərini bildirib.

Burada əsas məqam odur ki, Azərbaycan tərəfinin açıqlamasına görə, söhbət sadəcə ehtimal edilən yerlərdən deyil, Ermənistanın məlumatlı olduğunu bildirdiyi məzarlıqlardan gedir.

Koordinatların təqdim edilməsi axtarış qruplarının konkret ərazilərdə işləməsinə, mümkün insan qalıqlarının aşkar edilməsinə və onların DNT ekspertizasından keçirilməsinə imkan yarada bilər.

Məlumatların verilməməsinin səbəbi isə aydın deyil. Bu yerlərdə mümkün müharibə cinayətlərinə dair sübutların aşkar edilə biləcəyi ehtimalı da araşdırılmalı məsələlər sırasındadır. Lakin koordinatların açıqlanmamasının konkret cinayətləri gizlətmək məqsədi daşıdığı hələ ayrıca sübut edilməyib.

834 əsir və girov barədə məlumat təqdim olunub – Bəs cavab?

İtkinlər məsələsində diqqətçəkən digər məqam Azərbaycan tərəfindən Ermənistana təqdim edilmiş sənədlərlə bağlıdır.

2025-ci ilin fevralından iki ölkənin itkin düşmüş şəxslər üzrə komissiyaları arasında vasitəçisiz birbaşa təmaslar qurulub. Görüşlərdə və telefon danışıqlarında məlumat mübadiləsi və birgə axtarış tədbirləri müzakirə olunub.

Azərbaycan Dövlət Komissiyasının açıqlamasına görə, müxtəlif mənbələr və şahid ifadələri əsasında Birinci Qarabağ müharibəsində əsir və girov götürülərək beynəlxalq təşkilatlardan gizli saxlanıldığı bildirilən 834 Azərbaycan vətəndaşının siyahısı Ermənistan tərəfinə təqdim edilib. Onlardan 104 nəfər barədə daha ətraflı materiallar göndərilib.

Bununla yanaşı, itkinlərin taleyindən xəbərdar ola biləcək şahidlərin və digər şəxslərin siyahıları da Ermənistan tərəfinə verilib.

Həmin şəxslərin dindirilməsi illərdir cavabsız qalan suallara aydınlıq gətirə bilər. Onların ifadələri əsirlərin harada saxlanıldığını, hansı şəraitdə öldüyünü və harada dəfn olunduğunu müəyyənləşdirmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıya bilər.

Təqdim edilən məlumatlara görə, Ermənistan tərəfi bu sənədlərin araşdırılmasının konkret nəticələrini hələ açıqlamayıb.

Qızıl Xaçın qeydiyyatında olan 54 nəfər – 33 meyit haradadır?

Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə əsirlikdə olmuş Azərbaycan vətəndaşlarının taleyi ilə bağlı ayrıca diqqət çəkən faktlar da mövcuddur.

Azərbaycan Dövlət Komissiyasının məlumatına görə, Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi tərəfindən qeydiyyata alınmış və saxlanma yerlərində baş çəkilmiş 54 Azərbaycan vətəndaşı barədə Ermənistan tərəfinə materiallar təqdim olunub.

Həmin 54 nəfərdən 17-sinin nəşi Azərbaycana qaytarılıb. Daha 33 nəfərin saxlanıldığı yerlərdə öldüyü bildirilsə də, onların nəşləri qaytarılmayıb. Dörd nəfərin taleyi isə hələ də naməlumdur.

Bu rəqəmlərin arxasında illərdir yaxınlarından xəbər gözləyən ailələr dayanır. Onlar üçün əsas məsələ yalnız ölüm faktının təsdiqlənməsi deyil, doğmalarının qalıqlarının tapılması, şəxsiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi və dəfn edilməsidir.

Bu baxımdan Ermənistanın saxlanma yerlərinə, arxiv sənədlərinə və həmin dövrün hadisələrini bilən şəxslərə dair məlumat verməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Rəhbərlik dəyişdi, əməkdaşlıq zəiflədi

Azərbaycan və Ermənistanın aidiyyəti qurumları arasında əldə edilmiş razılaşmaların icrasında yaranan problemlər diqqəti Ermənistanın Milli Təhlükəsizlik Xidmətindəki rəhbərlik dəyişikliyinə yönəldir.

Təqdim olunan məlumatlara əsasən, 2025-ci ilin iyununda Ermənistan MTX-nin o zamankı direktoru Armen Abazyan birgə axtarış tədbirləri ilə bağlı ilkin razılığı təsdiqləyib. Lakin həmin ilin iyununda rəhbərlik dəyişdikdən sonra praktiki əməkdaşlığın intensivliyi azalıb.

2026-cı il martın 24-də iki ölkənin komissiyalarının nümayəndələri arasında sonuncu məzmunlu telefon danışığının baş tutduğu bildirilir. Azərbaycan tərəfinin razılaşmaların niyə icra olunmadığı barədə suallarına Ermənistan nümayəndələrinin rəhbərlikdən göstəriş almadıqlarını əsas gətirdikləri qeyd edilir.

Bu məlumatlar müstəqil şəkildə tam təsdiqlənməsə də, iki ölkə arasında dialoqun mövcudluğunun avtomatik olaraq konkret nəticələrə çevrilmədiyini göstərən ciddi suallar yaradır.

Ermənistanın noyabrın 19-da keçirilən konfransda əməkdaşlığın daha sistemli formaya salınmasını müzakirə etməsi müsbət addım ola bilər. Ancaq artıq əldə olunmuş razılaşmaların icrası yeni mexanizmlərin yaradılmasından heç də az əhəmiyyət daşımır.

4010 ailənin cavabsız sualı

Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına əsasən, hazırda 4010 vətəndaşın taleyi naməlum olaraq qalır. Onların arasında həm hərbi qulluqçular, həm də mülki şəxslər var.

Bu rəqəm sadəcə statistik göstərici deyil. Onilliklər ərzində övladının yolunu gözləyən valideynlər, atasını görmədən böyüyən uşaqlar, həyat yoldaşından xəbər ala bilməyən insanlar deməkdir.

İtkinlərin müəyyənləşdirilməsi istiqamətində işğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan axtarışlar müəyyən nəticələr verib. Prezident İlham Əliyevin 7 oktyabr 2026-cı ildə Bakıda keçirilmiş IV beynəlxalq konfransın iştirakçılarına müraciətində bildirilib ki, həmin ərazilərdə 32 kütləvi məzarlıq aşkarlanıb.

Dövlət başçısı insan qalıqları üzərində aparılan ekspertizaların işgəncə hallarını üzə çıxardığını qeyd edərək, Ermənistanın arxiv sənədlərini və dəfn yerləri barədə məlumatları təqdim etməsinin vacibliyini vurğulayıb. Eyni zamanda, BMT çərçivəsində itkin düşmüş şəxslər üzrə xüsusi mexanizmin yaradılmasını təklif edib.

Sülh sazişində itkinlər maddəsi: İndi nə dəyişməlidir?

2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin mətni paraflanıb. Sənədin 9-cu maddəsi itkin düşmüş şəxslər və məcburi yoxaçıxma halları ilə bağlı əməkdaşlığı nəzərdə tutur.

Maddədə tərəflərin mövcud məlumatları mübadilə etməsi, itkinlərin taleyini araşdırması, insan qalıqlarının axtarılması və qaytarılması, eləcə də müvafiq araşdırmaların aparılması əksini tapıb.

Bu müddəa xüsusilə vacibdir. Çünki Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh gündəliyi yalnız sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, diplomatik əlaqələr və iqtisadi əməkdaşlıqdan ibarət deyil.

Müharibənin humanitar nəticələrinin aradan qaldırılması da davamlı sülh üçün mühüm şərtdir.

Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan noyabrın 19-da İrəvanda çıxışı zamanı itkin düşmüş şəxslərin axtarışı və eyniləşdirilməsi sahəsində Azərbaycanla əməkdaşlığın vacibliyini bir daha vurğulayıb. O, 2026-cı ilin mayında Ermənistanda bu sahəni tənzimləyən qanunun qüvvəyə mindiyini də xatırladıb.

Lakin hüquqi mexanizmlərin yaradılması ilə yanaşı, konkret məlumatların vaxtında təqdim edilməsi də vacibdir. Dəfn yerlərinin koordinatları, şahid ifadələri, arxiv sənədləri və genetik məlumatlar olmadan itkinlərin taleyini müəyyənləşdirmək olduqca çətin olacaq.

Minalar itkinlərin axtarışına da mane olur

İtkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsini çətinləşdirən digər problem mina təhlükəsidir.

Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda aparılan axtarışlar zamanı mütəxəssislər yalnız insan qalıqlarının tapılması ilə məşğul olmurlar. Eyni zamanda, təhlükəli ərazilərə daxil olmaq, mümkün məzarlıqları müəyyənləşdirmək və qazıntı işləri aparmaq üçün minatəmizləmə tədbirlərinə də ehtiyac yaranır.

Azərbaycan Dövlət Komissiyasının materiallarında da mürəkkəb relyef, hava şəraiti, mina və partlamamış hərbi sursat təhlükəsinin axtarış işlərini çətinləşdirdiyi bildirilir.

Bu baxımdan dəqiq mina xəritələrinin və mümkün dəfn yerləri haqqında məlumatların təqdim edilməsi bir-biri ilə əlaqəli məsələlərdir.

Minalanmış ərazilərdə aparılan işlər yalnız axtarış qruplarının həyatını riskə atmır, həm də itkinlərin qalıqlarının tapılması prosesini uzadır.

Beynəlxalq təşkilatların qarşısında da ciddi suallar var

Otuz ildən artıqdır davam edən itkinlər problemi beynəlxalq humanitar mexanizmlərin səmərəliliyi məsələsini də aktuallaşdırır.

Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi uzun illər ərzində itkin düşənlərin ailələri ilə iş aparıb, məlumat toplayıb və humanitar proqramlar həyata keçirib. Bununla belə, minlərlə şəxsin taleyinin hələ də müəyyənləşdirilməməsi həmin mexanizmlərin nəticəliliyinə dair suallar doğurur.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev oktyabrın 7-dəki müraciətində BMT və digər beynəlxalq təşkilatların bu istiqamətdə daha fəal fəaliyyət göstərməsinin vacibliyini bildirib.

Məsələ artıq təkcə Azərbaycan və Ermənistan arasında müzakirə mövzusu deyil. İtkinlərin taleyi ilə bağlı problemin həlli beynəlxalq humanitar hüququn, insan ləyaqətinin və ailələrin məlumat almaq hüququnun təmin edilməsi baxımından da əhəmiyyət daşıyır.

İrəvan konfransından sonra nə baş verəcək?

Noyabrın 19–20-də İrəvanda keçirilən beynəlxalq konfrans Ermənistan rəhbərliyinin itkinlərlə bağlı mövqeyini növbəti dəfə beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim etmək imkanı yaradıb.

Paşinyan qarşılıqlı etimaddan danışır, Mirzoyan əməkdaşlığa hazır olduqlarını bildirir, digər rəsmilər yeni mexanizmlərin əhəmiyyətini vurğulayırlar.

Amma Azərbaycan tərəfinin gözlədiyi konkret cavablar hələ də açıq qalır.

Ermənistanın məlumatlı olduğu bildirilən 204 dəfn yerinin koordinatları nə vaxt təqdim ediləcək? Azərbaycan tərəfindən göndərilmiş 834 nəfərlik siyahı üzrə araşdırmalar hansı nəticəni verib? Qızıl Xaçın qeydiyyatında olmuş, öldüyü bildirilən 33 nəfərin nəşləri haradadır? Dörd nəfərin taleyi niyə hələ də naməlumdur?

Bu suallar cavabsız qaldıqca İrəvandakı konfransın real nəticələrini qiymətləndirmək çətin olacaq.

Sülh prosesinin uğuru yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, həm də müharibədən miras qalan humanitar problemlərin həlli istiqamətində atılan addımlarla ölçülməlidir.

Azərbaycanın təqdim etdiyi məlumatların Ermənistan tərəfindən araşdırılması, mövcud arxivlərin açılması, dəfn yerlərinin müəyyənləşdirilməsi və birgə axtarış tədbirlərinin həyata keçirilməsi minlərlə ailənin illərdir gözlədiyi cavabların tapılmasına şərait yarada bilər.

Çünki müharibə başa çatsa da, 4010 azərbaycanlının ailəsi üçün gözlənti hələ bitməyib. Onların istədiyi yeni konfranslar və bəyanatlar deyil, doğmalarının taleyi barədə konkret cavabdır.

1 2 3 4 5 İDMAN XƏBƏRLƏRİ
0
# 226

Oxşar yazılar