Gecə yarısından sonra niyə fərqli düşünürük? - Alimlərdən yeni izah

İnsan beyni gecələr yalnız yuxusuzluqdan yorulmur. Onun fəaliyyəti orqanizmin gündəlik bioloji ritmlərinin təsiri ilə də dəyişə bilər.

Lent.az-ın xarici mediaya istinafən xəbərinə görə, tədqiqatçılar ehtimal edirlər ki, bədənin yuxuya hazırlaşdığı saatlarda uzun müddət oyaq qalmaq mənfi emosiyaları gücləndirə, davranışa nəzarəti zəiflədə və riskli qərarları daha cəlbedici göstərə bilər.

Gecə yarısından sonra beyində nə baş verir?

Alimlər irəli sürdükləri yanaşmanı gecə yarısından sonrakı beyin hipotezi adlandırıblar. Bu fərziyyə insanın daxili bioloji saatının yuxuya kökləndiyi vaxtda oyaq qalması nəticəsində yarana biləcək dəyişiklikləri izah edir.

Gündüz beynin və onunla əlaqəli sistemlərin fəaliyyəti oyaq qalmağa, diqqəti toplamağa, ünsiyyət qurmağa və qərar verməyə uyğunlaşır. Gecə isə orqanizm təbii olaraq başqa rejimə keçir. Bu saatlarda uzun müddət oyaq qalmaq bioloji ritmlə bağlı fəallıq azalmasını gün ərzində yığılmış yorğunluqla birləşdirir.

Tədqiqatçıların fikrincə, belə vəziyyətdə insanın davranışına nəzarət etməsinə və qərarlarının uzunmüddətli nəticələrini qiymətləndirməsinə kömək edən proseslər zəifləyə bilər.

Problemlər gecələr niyə daha ağır görünür?

Dəyişikliklərdən biri beynin müsbət və mənfi məlumatları necə qəbul etməsi ilə bağlıdır. Orqanizmin bioloji olaraq yuxuya kökləndiyi gecə saatlarında müsbət emosiyalar zəifləyə, mənfi hisslər isə güclənə bilər.

Nəticədə adi hadisələr və gündəlik problemlər insana olduğundan daha xoşagəlməz görünə bilər. İnsan narahat düşüncələri beynində təkrar-təkrar canlandıra, daha çox həyəcan keçirə və vəziyyəti gündüzlə müqayisədə daha ümidsiz qiymətləndirə bilər.

Tədqiqatçılar gecə yarısından sonra mənfi fikirlərin diqqəti daha çox çəkməsini və insanın özünü saxlamaq qabiliyyətinin zəifləməsini bioloji ritmlə gecə oyaqlığının birgə təsiri ilə əlaqələndirirlər.

Düşünmədən qərar vermək ehtimalı arta bilər

Alimlər beynin mükafat sisteminin fəaliyyətini də nəzərdən keçiriblər. Yuxu çatışmazlığından sonra beyin xoş nəticə əldə etmək ehtimalına daha güclü reaksiya verə, mümkün mənfi nəticələri isə daha zəif nəzərə ala bilər.

Bu səbəbdən gecələr uzun müddət oyaq qalmaq nəzəri olaraq düşünmədən verilən qərarlara meyli artıra bilər. Söhbət yalnız ciddi risklərdən getmir. İnsan gündüz şüurlu şəkildə imtina etdiyi zərərli qidaları yeməyə, siqaret çəkməyə və ya spirtli içki qəbul etməyə daha asan razılaşa bilər.

Araşdırmalar uzunmüddətli oyaqlığın beynin planlaşdırma, riskləri qiymətləndirmə, ani istəkləri cilovlama və mürəkkəb məsələləri həll etmədə iştirak edən prefrontal qabığının fəaliyyətini də zəiflətdiyini göstərir. Nəticədə məlumatı qısa müddət yadda saxlayıb istifadə etmək, diqqəti toplamaq və ölçülüb-biçilmiş qərarlar vermək çətinləşə bilər.

Bu, beynin gecə saat 12-də “pozulması” demək deyil

Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, söhbət saat 00:00-dan sonra beynin qəfil normal fəaliyyətini itirməsindən getmir. “Gecə yarısından sonrakı beyin” davranış və sinir sistemində müşahidə olunan dəyişiklikləri izah etmək üçün irəli sürülmüş fərziyyədir.

Müəlliflər bu yanaşmanın yeni araşdırmalarla yoxlanılmalı olduğunu bildirirlər. Mövcud məlumatların bir hissəsi bioloji gecə ilə yanaşı, yuxu çatışmazlığının nəticələrini də əhatə edir. Buna görə daxili bioloji saatın təsirini adi yorğunluğun təsirindən tam ayırmaq hələ çətindir.

Uzun müddət gecə oyaq qalmaqla yuxudan bir neçə dəqiqəlik oyanmaq da fərqləndirilməlidir. Alimlərin qeyd etdiyinə görə, qısa gecə oyanmaları bu hipotezin nəzərdə tutduğu təsirə aid deyil.

Vacib qərarları niyə gecəyə saxlamaq məsləhət görülmür?

Uzun müddət oyaq qalan insanın beyni eyni vaxtda bioloji ritmdəki dəyişikliklər, yığılmış yorğunluq və emosiyalara nəzarətin zəifləməsi ilə üzləşir. Belə vəziyyətdə hadisələrə müxtəlif tərəflərdən baxmaq çətinləşə, ani reaksiyalar isə güclənə bilər.

Buna görə gecə yaşanan narahatlıqlar bəzən səhər olduğundan daha ağır görünür. Lakin bu, gecə yarısından sonra yaranan hər düşüncənin yanlış olması demək deyil. Sadəcə, beyin həmin saatlarda emosiyaları, riskləri və gözlənilən mükafatı fərqli qiymətləndirə bilər.

Tədqiqatçılar gecə oyaqlığını insanın mənfi düşüncələrə və düşünülməmiş davranışlara daha həssas ola biləcəyi dövr kimi nəzərdən keçirməyi təklif edirlər. Bununla belə, qəti nəticələr üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac olduğunu vurğulayırlar.