Lent.az “Qafqaz Şeyxülislamları” rubrikasında Qafqaz müsəlmanlarının yeddinci şeyxülislamı, maarifçi, ictimai xadim və din alimi Axund Məhəmməd Fərəculla Pişnamazzadənin bioqrafiyasını təqdim edir.
– Axund Məhəmməd Fərəculla Pişnamazzadə kimdir?
Axund Məhəmmədəli Fərəculla oğlu Pişnamazzadə Azərbaycanın tanınmış din xadimlərindən, maarifçilərindən və ictimai-siyasi şəxsiyyətlərindən biridir. O, Qafqaz müsəlmanlarının VII şeyxülislamı olub. Çar Rusiyasının son dövründə dini idarəçiliyə rəhbərlik edən Pişnamazzadənin fəaliyyəti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması dövrünə də təsadüf edib.
– Harada və nə zaman anadan olub?
1853-cü il mayın 15-də Gəncə şəhərində ruhani ailəsində dünyaya gəlib. Onun atası Axund Əli Pişnamazzadə, babası isə dövrünün tanınmış din alimlərindən Molla Hüseyn Pişnamazzadə olub.
– Ailəsi nə ilə tanınıb?
Pişnamazzadələr Gəncənin nüfuzlu ruhani ailələrindən sayılıblar. Babası Molla Hüseyn Gəncədəki Şah Abbas məscidinin mədrəsəsində dərs deyib. Onun yetişdirdiyi tələbələr arasında sonradan Azərbaycan ədəbiyyatı və ictimai fikir tarixində mühüm yer tutan Mirzə Fətəli Axundzadənin də adı çəkilir.
Belə bir mühitdə böyüməsi Məhəmməd Pişnamazzadənin dünyagörüşünün formalaşmasına ciddi təsir göstərib.
– İlk təhsilini harada alıb?
İlkin dini biliklərini ailəsindən alıb, daha sonra Gəncə mədrəsəsində oxuyub. Təhsilini davam etdirmək üçün Təbrizə gedib və burada ali ruhani təhsili alıb.
1883-cü ildə təhsilini başa vuraraq Tiflisə qayıdıb.
– Nə üçün yalnız dini fəaliyyətlə kifayətlənməyib?
Pişnamazzadə dini biliklərlə yanaşı, dünyəvi elmlərin öyrənilməsinə də böyük əhəmiyyət verirdi. Onun fikrincə, cəmiyyətin inkişafı üçün insanların savadlanması, yeni biliklər əldə etməsi və müasir təhsil imkanlarından yararlanması vacib idi.
Bu səbəbdən o, ömrünün mühüm hissəsini maarifçilik fəaliyyətinə həsr edib.
– Gəncədə hansı vəzifələrdə çalışıb?
1892-ci ildə Gəncə Cümə məscidinə baş molla təyin olunub. Bir il sonra Tiflis Vilayət Ruhani Məclisinin üzvü seçilib. 1895-ci ildə isə Gəncə Vilayət Ruhani Məclisinin sədri vəzifəsinə gətirilib.
Bu illərdə həm dini fəaliyyətini davam etdirib, həm də maarifçilik təşəbbüsləri ilə tanınıb.
– Gəncədə məktəblər açması doğrudurmu?
Bəli. Onun fəaliyyətini araşdıran tədqiqatlarda Gəncədə “Məktəbi-xeyriyyə” adlı təhsil ocağının və daha on məktəbin açılmasında mühüm rol oynadığı qeyd olunur.
Bu məktəblərin yaradılmasında əsas məqsəd uşaqların savadlanmasına, dini biliklərlə yanaşı, dünyəvi elmləri də öyrənməsinə şərait yaratmaq idi.
– Çar hakimiyyəti ilə münasibətləri necə olub?
Pişnamazzadənin fəaliyyəti çar hakimiyyətinin diqqətindən yayınmayıb. O, ictimai mövqeyinə, maarifçilik fəaliyyətinə və siyasi hadisələrə münasibətinə görə müxtəlif vaxtlarda təqiblərə məruz qalıb.
Tədqiqatlarda onun bir neçə dəfə həbs edildiyi və sürgün olunduğu bildirilir.
– Hansı siyasi təşkilatla əlaqəsi olub?
Onun adı XX əsrin əvvəllərində Gəncədə fəaliyyət göstərən “Difai” təşkilatı ilə bağlı çəkilir.
Bəzi tarixi araşdırmalara görə, Pişnamazzadə təşkilatın rəhbərliyində təmsil olunub. Həmin dövrdə “Difai” müsəlman əhalinin hüquqlarının müdafiəsi və təhlükəsizliyi məsələlərini fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri hesab edirdi.
– Tanınmış Azərbaycan ziyalılarından kimlərlə əlaqəsi olub?
Tarixi tədqiqatlarda onun Nəsib bəy Yusifbəyov, Ələsgər bəy Xasməmmədov və Mirzə Məhəmməd Axundzadə ilə birgə fəaliyyət göstərdiyi qeyd edilir.
Bu şəxslər sonralar Azərbaycanın siyasi və ictimai həyatında mühüm rol oynayıblar.
– Sürgünə göndərildiyi doğrudurmu?
Bəli. Pişnamazzadə siyasi və ictimai fəaliyyətinə görə sürgün həyatı yaşayıb. Onun Həştərxanda olduğu dövrdə də maarifçilikdən uzaqlaşmadığı, mətbuatda məqalələrlə çıxış etdiyi bildirilir.
Sürgün onun ictimai fəaliyyətini tamamilə dayandırmayıb.
– Qafqazın şeyxülislamı necə olub?
Əbdüssəlam Axundzadənin vəfatından sonra şeyxülislam vəzifəsinin icrası ilə bağlı yeni mərhələ başlayıb.
Pişnamazzadə 1909-cu ildən Qafqaz müsəlmanlarının dini idarəçiliyində rəhbər mövqe tutub. Lakin onun çar hökuməti tərəfindən vəzifəyə rəsmən təsdiqlənməsi daha gec baş verib.
– Nə üçün vəzifəyə təsdiqlənməsi illərlə uzanıb?
Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin tarixi məlumatlarına əsasən, Pişnamazzadə şeyxülislam vəzifəsini bir müddət icra etsə də, yalnız 1915-ci il yanvarın 14-də rəsmi təsdiq alıb.
Mənbədə bunun rus dilini mənimsəməsi və imperiya hakimiyyətinin etimadını qazanması ilə əlaqəli olduğu göstərilir.
Beləliklə, onun faktiki dini rəhbərliyi ilə rəsmi təyinat tarixi arasında bir neçə illik fərq yaranıb.
– Birinci Dünya müharibəsi dövründə hansı fəaliyyəti ilə seçilib?
1915-ci ildə Qars və Ərdəhan bölgələrindən gələn qaçqınlara, xüsusilə valideyn himayəsindən məhrum uşaqlara yardım göstərilməsi təşəbbüsü ilə çıxış edib.
Tarixi araşdırmalara görə, o, Tiflisdə yetimlər evi açılması üçün təşəbbüs göstərib və bu məqsədlə əhalini yardıma çağırıb.
– Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasını necə qarşılayıb?
1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması ölkənin dini idarəçilik sistemində də dəyişikliklərə səbəb olub.
Pişnamazzadə həmin dövrdə müsəlman dini idarələrinin yeni dövlət şəraitində fəaliyyətinin təşkili ilə bağlı təşəbbüslər irəli sürüb.
– Şiə və sünni ruhanilərinin birləşdirilməsində rolu olubmu?
Bəli. Tarixi tədqiqatlarda Pişnamazzadənin şiə və sünni dini rəhbərləri ilə görüşlər keçirərək vahid dini idarəçilik modelinin yaradılmasını təklif etdiyi bildirilir.
Bu təşəbbüs dini idarəçilikdə parçalanmanın aradan qaldırılmasına və vahid təşkilati strukturun formalaşdırılmasına yönəlmişdi.
– “Məşixət” nə idi?
“Məşixət” Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə dini idarəçiliyin yenidən təşkili ilə bağlı yaradılmış qurum idi.
Tədqiqatlarda bu idarənin formalaşması Pişnamazzadənin təşəbbüsləri ilə əlaqələndirilir. Yeni strukturun yaradılması dini məsələlərin vahid idarəçilik çərçivəsində həllinə xidmət etməli idi.
– Nə üçün şeyxülislam vəzifəsindən ayrılıb?
1918-ci ildə dini idarəçiliyin Bakıya köçürülməsi prosesində Pişnamazzadə Gəncədə qalmağa üstünlük verib.
Araşdırmalarda onun həmin dövrdə şeyxülislam vəzifəsindən ayrıldığı və fəaliyyətini doğma şəhərində davam etdirdiyi göstərilir.
– Vəzifədən ayrıldıqdan sonra nə işlə məşğul olub?
Gəncədə dini fəaliyyətini davam etdirib. Cümə məscidində axund kimi çalışıb, maarifçilik və dini məsələlərlə məşğul olub.
Beləliklə, yüksək dini vəzifədən ayrılması onun cəmiyyət həyatından tamamilə uzaqlaşması demək olmayıb.
– Sovet hakimiyyəti dövründə həyatı necə davam edib?
1920-ci ildə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra dini qurumların fəaliyyəti ciddi məhdudiyyətlərlə üzləşib.
Pişnamazzadənin həyatının son illəri də dinə münasibətin dəyişdiyi, dini təhsil və ənənəvi ruhani idarəçiliyinin təzyiqlərə məruz qaldığı dövrə təsadüf edib.
– Nə zaman vəfat edib?
Axund Məhəmməd Fərəculla Pişnamazzadə 1937-ci ildə vəfat edib. Onun 84 illik ömrü Azərbaycanın çar Rusiyası, Xalq Cümhuriyyəti və sovet hakimiyyəti dövrlərini əhatə edib.
– Azərbaycan tarixində hansı xidmətləri ilə yadda qalıb?
Pişnamazzadə yalnız dini rəhbər kimi deyil, həm də maarifçi və ictimai xadim kimi xatırlanır.
Onun adı Gəncədə təhsilin inkişafı, milli ictimai hərəkat, qaçqınlara yardım təşəbbüsləri və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə dini idarəçiliyin yenidən təşkili ilə bağlıdır.
Qafqazın yeddinci şeyxülislamı olaraq Məhəmməd Fərəculla Pişnamazzadə Azərbaycan tarixinin üç fərqli siyasi dövrünü yaşamış, dinlə maarifçiliyi bir araya gətirməyə çalışan şəxsiyyətlərdən biri kimi yadda qalıb.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
