Türkiyədə hakim Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) uzun illərdir mühafizəkar dəyərləri siyasi ritorikasının əsas istiqamətlərindən biri kimi təqdim edir. Ailə institutunun qorunması, dini ənənələrə hörmət və alkoqol istehlakının məhdudlaşdırılması hakimiyyətin ictimai mesajlarında xüsusi yer tutur. Lakin ölkənin iqtisadi paytaxtı İstanbulun gecə həyatı tamam başqa mənzərə yaradır. Burada dəbdəbəli əyləncə məkanları, bahalı içkilər, elektron musiqi klubları və qeyri-rəsmi xidmət bazarı nəhəng iqtisadi dövriyyənin bir hissəsidir.
Ortaya maraqlı sual çıxır: Mühafizəkar dəyərləri müdafiə edən hakimiyyətin idarə etdiyi ölkədə gecə əyləncəsi necə böyük biznesə çevrilib?
İstanbulun iki fərqli siması
İstanbulun Bebek, Ortaköy və Kuruçeşmə kimi əraziləri şəhərin ən bahalı əyləncə məkanları ilə tanınır. Boğaz mənzərəli restoranlarda və gecə klublarında bir axşamın hesabı adi vətəndaşın aylıq gəliri ilə müqayisə edilə biləcək səviyyəyə çata bilir. Digər tərəfdən, Beyoğlu, Asmalımescit və Kadıköy gənclərin, turistlərin və alternativ musiqi həvəskarlarının toplaşdığı məkanlardır. Şəhərin gecə iqtisadiyyatı restoranlardan və klublardan ibarət deyil. Taksi xidmətləri, otellər, mühafizə şirkətləri, tədbir təşkilatçıları və qısamüddətli mənzil kirayəsi də bu dövriyyədən gəlir əldə edir. Beləliklə, İstanbulda gecə həyatı təkcə əyləncə deyil, həm də böyük iqtisadi maraqların toqquşduğu sahədir.
Alkoqola qadağa, büdcəyə milyonlarla gəlir
AKP hakimiyyəti dövründə Türkiyədə alkoqollu içkilərin satışına ciddi məhdudiyyətlər tətbiq edilib. 2013-cü ildə qəbul edilən qanunla pərakəndə satış məntəqələrində saat 22:00-dan 06:00-dək alkoqollu içkilərin satışı qadağan olunub. Reklam və təşviqat imkanları da məhdudlaşdırılıb. Bununla yanaşı, alkoqollu içkilərə tətbiq edilən xüsusi istehlak vergisi (ÖTV) yüksək səviyyədə saxlanılır. Burada mühüm ziddiyyət yaranır. Dövlət bir tərəfdən alkoqol istehlakını azaltmağa çalışır, digər tərəfdən onun qanuni satışından vergi gəliri əldə edir. Ancaq vergi gəlirinin mövcudluğu hökumətin alkoqol istehlakını təşviq etdiyi anlamına gəlmir. İctimai sağlamlıq məqsədləri ilə fiskal maraqların eyni vaxtda mövcud olması mümkündür. Əsas mübahisə yüksək vergilərin hansı sosial nəticələrə səbəb olması ilə bağlıdır.
Bahalı içkilər və ölüm gətirən saxta bazar
Türkiyədə son illərdə saxta alkoqollu içkilərdən zəhərlənmə halları ciddi problemə çevrilib. Metil spirti qatılmış içkilər görmə qabiliyyətinin itirilməsinə, ağır orqan zədələnmələrinə və ölümə səbəb ola bilər. Yüksək qiymətlər və vergi yükü bəzi istehlakçıları ucuz, mənşəyi bilinməyən məhsullara yönəldə bilər. Bununla belə, saxta içki bazarının genişlənməsini yalnız vergi siyasəti ilə izah etmək düzgün olmaz. Qaçaqmalçılıq, saxtakarlıq və nəzarətdəki boşluqlar da mühüm rol oynayır. Nəticədə eyni şəhərdə bir qrup insan bahalı klublarda əylənərkən, digərləri ucuz içki axtarışında həyatını riskə ata bilir.
Gecə klubları, narkotiklər və görünməyən təhlükə
İstanbulun gecə həyatının daha təhlükəli tərəflərindən biri narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsidir. Türkiyə hüquq-mühafizə orqanları mütəmadi olaraq narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı əməliyyatlar keçirir. Məsələn, 2025-ci ilin sentyabrında İstanbul və Sarp sərhəd-keçid məntəqəsində keçirilən iki əməliyyat zamanı ümumilikdə 601 kiloqram narkotik vasitənin ələ keçirildiyi açıqlanıb. Lakin narkotik qaçaqmalçılığı ilə bağlı ümumi statistikanı yalnız gecə klublarının fəaliyyəti ilə əlaqələndirmək olmaz. Bunun üçün konkret istintaq materialları tələb olunur. Əsas məsələ əyləncə məkanlarının təhlükəsizliyi, qanunsuz maddələrin yayılmasının qarşısının alınması və gənclərin müdafiəsidir.
Qapalı mənzillərdə gizlənən başqa iqtisadiyyat
İstanbulun gecə həyatı ilə bağlı müzakirə olunan digər məsələ qeyri-rəsmi seksual xidmətlər və qısamüddətli kirayə mənzil bazarıdır. Rəqəmsal platformaların inkişafı müxtəlif xidmətlərin internet üzərindən təşkilini asanlaşdırıb. Bu isə hüquq-mühafizə orqanları qarşısında yeni nəzarət problemləri yaradıb. Türkiyədə 2024-cü ildən qüvvəyə minən qaydalara əsasən, 100 günədək turizm məqsədli mənzil kirayəsi üçün xüsusi icazə tələb olunur. Bununla belə, İstanbulda bu sahənin milyardlarla dollarlıq qanunsuz dövriyyəyə malik olduğu və ya yerli idarəetmə orqanlarının kriminal şəbəkələrlə əməkdaşlıq etdiyi barədə iddiaları təsdiqləyən etibarlı ümumi statistika yoxdur.
Bəs Azərbaycan üçün bu mənzərənin mənası nədir?
İstanbulun gecə iqtisadiyyatı Azərbaycan üçün də maraqlı müqayisə mövzusudur. Bakı ilə İstanbul arasında turizm, restoran biznesi və əyləncə mədəniyyəti baxımından oxşarlıqlar mövcuddur. Hər iki şəhərdə bahalı restoranlarla daha əlçatan məkanlar yanaşı fəaliyyət göstərir. Bakıda da gecə klublarının təhlükəsizliyi, restoran qiymətləri, qeyri-rəsmi xidmətlər, alkoqolun keyfiyyəti və gənclərin əyləncə imkanları müzakirə olunur. Azərbaycanlı turistlər üçün isə İstanbulun bahalı gecə həyatı əlavə maliyyə riski yarada bilər. Xüsusilə əvvəlcədən qiymətləri yoxlanılmayan məkanlarda yüksək hesablarla qarşılaşmaq mümkündür. Burada əsas məsələ əyləncənin mövcudluğu deyil, istehlakçı hüquqlarının, ictimai təhlükəsizliyin və şəffaf qiymət siyasətinin qorunmasıdır.
Mühafizəkar siyasətin liberal iqtisadiyyatla toqquşması
İstanbul nümunəsi müasir Türkiyənin mühüm ziddiyyətlərindən birini göstərir. Bir tərəfdə mühafizəkar siyasi ritorika, alkoqol reklamlarına məhdudiyyətlər və ictimai əxlaqla bağlı müzakirələr dayanır. Digər tərəfdə isə turizmdən, restoranlardan və gecə əyləncəsindən gəlir əldə edən böyük xidmət sektoru fəaliyyət göstərir. Bu mənzərəni sadəcə ikiüzlü siyasət kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Türkiyə cəmiyyəti müxtəlif həyat tərzlərinə malik milyonlarla insandan ibarətdir və İstanbul bu müxtəlifliyin ən aydın göründüyü şəhərdir. Lakin hökumətin mənəvi dəyərlərlə bağlı sərt ritorikası ilə əyləncə bazarının iqtisadi reallıqları arasındakı gərginlik də danılmazdır. İstanbulun gecə işıqları altında görünən əsas sual budur: Dövlət vətəndaşların şəxsi həyatına məhdudiyyət qoyarkən böyük əyləncə biznesinin iqtisadi maraqları ilə necə tarazlıq yaradır? Bu sual təkcə Türkiyə üçün deyil, turizm və əyləncə sektorunu inkişaf etdirmək istəyən Azərbaycan üçün də aktualdır.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
