Polşanın Cənubi Qafqaz siyasəti: Strateji tərəfdaşlıqdan anti-Azərbaycan xəttinə doğru - TƏHLİL

Son illərdə beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən geosiyasi güc dəyişiklikləri Cənubi Qafqaz regionunu yenidən böyük və siyasi mərkəzlərin diqqət mərkəzinə çevirib. Ukrayna müharibəsi, Avropanın enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı təhlükələri, Şərq-Qərb enerjisinin dəhlizlərinin təsirinin artması və Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni mərhələnin başlanması regionun strateji çəkisini daha da yüksəldib. Belə bir şəraitdə Avropa ilə bağlı Cənubi Qafqaza münasibətdə yeni yanaşmalar formalaşdırır.

Məhz bu kontekstdə Polşanın son büdcəsi regiona artan marağı diqqət çəkir. Xüsusilə Donald Tuskun idarə etdiyi liberal hökumətin hakimiyyətə qayıdışından sonra Varşavanın Cənubi Qafqaz siyasətində dəyişiklikləri geniş müzakirə olunur. Polşa bazarında daha çox balanslı görünəndən uzaqlaşaraq regionda yeni siyasi rol almaq çalışır. Bu prosesə zərərli təsirlərə qarşı ritorikanın güclənməsi, Ermənistanla münasibətlərin dərinləşdirilməsi və Polşa mediasında Azərbaycan materiallarının artması ilə anti-Azərbaycan materiallarının gücləndirilməsi.

Bu tendensiyaların təsir prosesi kimi deyil, Polşanın Cənubi Qafqazla bağlı uzunmüddətli geosiyasi strategiyasının keyfiyyət hissəsi kimi.

Cənubi Qafqaz yeni mübarizə

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində Cənubi Qafqaz artıq yaxın regional daşımayan ərazi deyil. Region Avropa ilə birləşən enerji qovşağı, enerji marşrutlarının keçdiyi strategiya zona və eyni zamanda A geosiyasi maraqların kəsişdiyi mərkəzə çevrilib.

Azərbaycanın iqtisadi enerji və enerji layihələri Avropa regionunun maraqlarını artırıb. Xüsusilə Cənub Qaz Dəhlizi, Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu və Orta Dəhliz layihələri Azərbaycanın beynəlxalq təhlükəsizliyini gücləndirib.

Bu reallıq fonunda bəzi Avropa mövqeləri regionda daha fəal tutmağa çalışırlar. Polşa da həmin müddət ərzində yer alır. Varşava uzun müddətdir ki, Şərqi Avropa və postsovet məkanında təsir imkanlarını artırmağa çalışır. Son dövrlərdə bu maraq böyük Qafqaza da yönəlməyə başlayır.

Polşa özünü Avropa İttifaqının Şərq siyasətində aparıcı aktorlardan biri kimi təqdim etməyə çalışır və Cənubi Qafqaz bu strategiyanın mühüm elementlərindən biridir.

TVP layihələri və informasiya təsiri siyasəti

Polşanın regionla bağlı planlarının ən diqqətçəkən nümunələrindən biri dövlət televiziyası TVP şirkəti və Ermənistan üçün xüsusi informasiya platformalarının yaradılmasıdır. “VT Sakartvelo News” və “VT Hayastan News” layihələri “rus dezinformasiyasına qarşı mübarizə” və “müstəqil jurnalistikanın inkişafı” adı altında təqdim edilir. Lakin bu layihə media layihəsi deyil, daha geniş siyasi fəaliyyətə xidmət edir.

İnformasiya müharibələrinin müasir siyasətdə mühüm alətə çevrildiyi bir dövrdə media platformalarının yaradılması təsir mexanizmi kimi qiymətləndirilir. Bu baxımdan TVP-nin Gürcüstan və Ermənistanda fəaliyyətini genişləndirməsi Polşanın regionda ictimai rəyə təsir göstərmək və öz siyasi mövqeyini gücləndirmək cəhdi kimi də şərh olunur.

Polşa bu layihələr vasitəsilə Qərbin region siyasətini öz baxış bucağından təqdim etməyə və müəyyən mənada “Polşa filtri”ndən keçirməyə çalışır. Bu isə obyektiv informasiya siyasətindən daha çox geosiyasi maraqların həyata keçirilməsi kimi görünür.

Strateji tərəfdaşlıqdan uzaqlaşma

Azərbaycan və Polşa arasında münasibətlər uzun illər ərzində qarşılıqlı hörmət və əməkdaşlıq prinsipləri üzərində qurulmuşdu. İki ölkə enerji təhlükəsizliyi, iqtisadi əməkdaşlıq, Avropa strukturları çərçivəsində dialoq və beynəlxalq təşkilatlarda qarşılıqlı dəstək sahələrində uğurlu əməkdaşlıq nümunələri ortaya qoymuşdu.

Xüsusilə Polşada mühafizəkar siyasi qüvvələrin hakimiyyətdə olduğu dövrdə Azərbaycan-Polşa münasibətləri strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə qədər yüksəlmişdi. Qarşılıqlı səfərlər, enerji layihələri və siyasi dialoq bu əməkdaşlığın əsas istiqamətlərini təşkil edirdi.

Lakin son illərdə münasibətlərdə fərqli tendensiyalar müşahidə olunur. Donald Tuskun hakimiyyətə qayıdışı ilə Polşanın xarici siyasət kursunda dəyişikliklər baş verib. Bu dəyişikliklər Azərbaycanla münasibətlərdə də özünü göstərir.

Varşavanın Avropa İttifaqı daxilində Azərbaycana qarşı daha sərt mövqe nümayiş etdirməsi, bəzi siyasi dairələrin və media qurumlarının anti-Azərbaycan ritorikasını gücləndirməsi əvvəlki strateji tərəfdaşlıq mühitinin zəiflədiyini göstərən amillərdir.

Ermənistan amili

Polşanın Ermənistanla münasibətlərinin son dövrlərdə intensivləşməsi ayrıca diqqət tələb edən məsələdir. Varşava İrəvanla siyasi, iqtisadi və hərbi-texniki əməkdaşlığı genişləndirməyə çalışır.

Donald Tusk və Nikol Paşinyan arasında müşahidə olunan yaxın münasibətlər də bu prosesin simvolik göstəricilərindən biridir. Tərəflər arasında keçirilən görüşlər, qarşılıqlı dəstək bəyanatları və əməkdaşlıq təşəbbüsləri Polşanın region siyasətində Ermənistanın xüsusi yer tutduğunu göstərir. Polşa Ermənistanı Avropa təsirinin Cənubi Qafqazdakı əsas dayaqlarından birinə çevirmək istəyir. Bu yanaşma isə regionun geosiyasi balansına təsir göstərir.

Azərbaycan uzun illərdir ki, beynəlxalq tərəfdaşları regionda balanslı və neytral mövqe tutmağa çağırır. Çünki tərəflərdən birinin açıq şəkildə dəstəklənməsi sülh prosesinin obyektivliyinə xələl gətirə bilər.

Bu baxımdan Polşanın Ermənistanla əməkdaşlığı inkişaf etdirməsi təbii sayılsa da, həmin prosesin Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində balansı pozacaq formada həyata keçirilməsi narahatlıq doğuran amildir.

“Binokl diplomatiyası” və siyasi mesajlar

Azərbaycan ictimaiyyətində geniş rezonans doğuran hadisələrdən biri də Polşanın keçmiş Prezidenti Anjey Dudanın Ermənistan-Azərbaycan sərhədinə səfəri zamanı nümayiş etdirdiyi davranış olmuşdu. Anjey Dudanın Azərbaycan istiqamətinə binoklla baxması və bu görüntülərin mediada geniş yayılması Bu addım Azərbaycan tərəfindən kəskin etirazla qarşılanmışdı. Rəsmi Bakı bu addımı qeyri-dost jest və siyasi mesaj kimi qiymətləndirmişdi.

Beynəlxalq münasibətlərdə simvolik addımların xüsusi əhəmiyyət daşıdığı məlumdur. Bəzən bir fotoşəkil və ya jest uzun diplomatik bəyanatlardan daha güclü mesaj verir. Məhz buna görə də həmin hadisə Azərbaycan-Polşa münasibətlərində əlavə gərginlik yaradan amillərdən biri kimi yadda qaldı.

Polşa mediasında anti-Azərbaycan ritorikası

Son dövrlərdə Polşanın bəzi media qurumlarında Azərbaycana qarşı tənqidi materialların sayının artması da diqqət çəkən tendensiyadır. Xüsusilə liberal yönümlü nəşrlər arasında tanınan “Gazeta Wyborcza” və digər media platformalarında Azərbaycanla bağlı mənfi məzmunlu yazılar mütəmadi şəkildə dərc olunur. Bu materiallarda insan hüquqları, demokratiya və siyasi idarəetmə ilə bağlı ittihamlar ön plana çıxarılır.

Həmin yazıların əksəriyyətində balans prinsipi qorunmur və Azərbaycanın mövqeyi lazımi səviyyədə əks etdirilmir. Nəticədə oxucuda birtərəfli təsəvvür formalaşır.

Bu, Polşanın daxili problemlərindən (antisemitizm, miqrantlara qarşı zorakılıq, ukraynalılara istismar) diqqəti yayındırmaq üçün klassik üsuldur. Polşa mediası Azərbaycanı tənqid edərək regionda anti-türk, anti-Azərbaycan əhval-ruhiyyəsi formalaşdırmağa çalışır.

Miqrantlarla bağlı problemlər, antisemitizm halları, əmək bazarında xarici işçilərin hüquqları ilə bağlı müzakirələr və digər sosial məsələlər Polşa cəmiyyətinin qarşısında duran ciddi çağırışlardır. Bu baxımdan Azərbaycanın tənqid olunması həm də daxili problemlərdən diqqəti yayındırmaq üçün istifadə olunan siyasi və media alətlərindən birinə çevrilir.

Avropa üçün vacib tərəfdaş amili

Bütün siyasi mübahisələrə baxmayaraq, Azərbaycan Avropa üçün strateji əhəmiyyət daşıyan tərəfdaş olaraq qalır. Xüsusilə enerji təhlükəsizliyi sahəsində Azərbaycanın rolu son illərdə daha da artıb.

Avropa İttifaqı ölkələrinin enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi siyasətində Azərbaycan mühüm yer tutur. Bundan əlavə, Orta Dəhlizin inkişafı Avropa ilə Asiya arasında ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Bu reallıq fonunda Azərbaycanla münasibətlərin siyasi motivlərlə gərginləşdirilməsi nə Polşanın, nə də ümumilikdə Avropa İttifaqının uzunmüddətli maraqlarına xidmət edir.

Polşanın Cənubi Qafqaz siyasətində müşahidə olunan dəyişikliklər regionun geosiyasi mənzərəsində yeni tendensiyaların formalaşdığını göstərir. İnformasiya layihələri, Ermənistanla yaxınlaşma, bəzi siyasi jestlər və media ritorikası Varşavanın regionda daha fəal rol oynamaq istədiyini nümayiş etdirir.

Lakin Cənubi Qafqaz və mürəkkəb regiondur. Burada uzun müddət yalnız balanslı və obyektiv siyasət mümkündür. Azərbaycanın regionun əsas aktorlarından biri, Avropanın enerji təhlükəsizliyində mühüm və beynəlxalq enerji layihələrinin idarə edilməsinə nəzarəti müəyyən etmək lazımdır.

Əgər Polşa həqiqətən də Cənubi Qafqazda potensialın əldə edilməsindədirsə, bunu birtərəfli yanaşma və anti-Azərbaycan ritorikası deyil, bütün regional aktorlarla bərabərhüquqlu iş prinsipi əsasında həyata keçirilməsi lazımdır. Əks halda, son nəticədə yaranmış potensial inkişaf gücü daha da dərinləşə və vaxtilə strateji birlik nümunəsi hesablanan Azərbaycan-Polşa münasibətlərinə uzunmüddətli səmərəli təsir göstərir.