Avropanın diqqəti Azərbaycanda: İlham Əliyevin Dublin diplomatiyası

Avropa Siyasi Birliyinin (ASB) İrlandiyanın paytaxtı Dublində keçirilən 9-cu Zirvə Görüşü Avropanın siyasi gələcəyi, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat bağlantıları və regional sabitlik məsələlərinin müzakirəsi baxımından əhəmiyyətli diplomatik platformadır. Prezident İlham Əliyevin sammitdə iştirakı Azərbaycanın Avropa dövlətləri ilə münasibətlərinin mövcud vəziyyətini və gələcək inkişaf imkanlarını qiymətləndirmək üçün mühüm siyasi kontekst yaradır. Dublində keçirilən yüksək səviyyəli görüşlər, enerji və nəqliyyat sahəsində əməkdaşlıq perspektivləri, eləcə də Cənubi Qafqazda sülh gündəliyi Azərbaycanın Avropa ilə münasibətlərində bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi ön plana çıxır.

Dublin sammiti Azərbaycanın Avropa ilə münasibətlərində hansı imkanları açır?

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin siyasi təsir imkanları yalnız iqtisadiyyatının həcmi və ya hərbi potensialı ilə müəyyənləşmir. Enerji təhlükəsizliyinə töhfə vermək, beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarında iştirak etmək, regional münaqişələrin həllinə dair təşəbbüslər irəli sürmək və müxtəlif siyasi mərkəzlərlə dialoq qurmaq da ölkələrin diplomatik imkanlarını genişləndirir.

Azərbaycanın Avropa ilə münasibətlərinə məhz bu kontekstdə yanaşmaq mümkündür. Ölkə bir tərəfdən Avropanın enerji təchizatında iştirak edir, digər tərəfdən isə Asiya ilə Avropanı birləşdirən nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafında mühüm coğrafi mövqeyə malikdir. Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik və Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması məsələləri də Azərbaycanın Avropa dövlətləri ilə siyasi dialoqunun əsas mövzuları sırasındadır.

Avropa Siyasi Birliyi formatının əhəmiyyəti ondadır ki, bu platforma Avropa İttifaqının üzvləri ilə yanaşı, ittifaqa daxil olmayan dövlətlərin də ümumi siyasi və təhlükəsizlik məsələlərini müzakirə etməsinə imkan verir. Azərbaycan üçün bu format ikitərəfli münasibətlərdən kənara çıxaraq daha geniş Avropa siyasi gündəliyində iştirak etmək imkanı yaradır.

Dublin sammiti həm də Avropanın enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi, təchizat marşrutlarının təhlükəsizliyi və qitələrarası bağlantıların inkişafı məsələlərinin aktuallığını nümayiş etdirir. Azərbaycanın artıq iştirak etdiyi layihələr bu müzakirələrə praktik məzmun qazandırır.

Avropanın Azərbaycana marağı hansı amillərlə bağlıdır?

Son illərdə Azərbaycanla Avropa İttifaqı arasında yüksək səviyyəli siyasi təmasların intensivləşməsi münasibətlərin yalnız enerji əməkdaşlığı ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Qarşılıqlı səfərlərin və görüşlərin gündəliyində regional təhlükəsizlik, nəqliyyat, ticarət, yaşıl enerji və siyasi dialoq kimi məsələlər də yer alır.

2025-ci ildə Avropa İttifaqının xarici işlər və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi Kaya Kallasın, eləcə də genişlənmə üzrə komissar Marta Kosun Bakıya səfərləri bu prosesin mühüm nümunələrindəndir. 2026-cı ilin martında Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Antonio Koştanın və Avropa Komissiyasının enerji və mənzil məsələləri üzrə komissarı Dan Yorgensenin Azərbaycana səfərləri, həmin ilin iyulunda isə Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Lyayenin işgüzar səfəri siyasi təmasların yüksək səviyyədə davam etdiyini göstərən hadisələr kimi qiymətləndirilə bilər.

Bu görüşlərin siyasi əhəmiyyətini yalnız iştirakçıların vəzifələri ilə izah etmək düzgün olmazdı. Əsas məsələ tərəflərin hansı sahələrdə ortaq maraqlara malik olması və həmin maraqların konkret əməkdaşlıq mexanizmlərinə çevrilməsidir.

Prezident İlham Əliyevin Davos, Münxen və digər beynəlxalq platformalarda keçirdiyi ikitərəfli görüşlər də Azərbaycanın xarici siyasət əlaqələrinin geniş coğrafiyasını nümayiş etdirir. Təqdim olunan məlumatlara əsasən, bu görüşlərin bir qismi qarşı tərəfin təşəbbüsü ilə təşkil edilib. Belə təmaslar həm Azərbaycanın beynəlxalq proseslərdə iştirakına olan maraq, həm də ölkənin enerji, tranzit və regional təhlükəsizlik məsələlərində oynadığı rolla əlaqələndirilə bilər.

Dövlət başçısının beynəlxalq platformalarda şəxsi diplomatik əlaqələri də bu prosesin ayrıca komponentidir. Lakin dövlətlərarası münasibətlərin davamlılığı baxımından həmin əlaqələrin institusional əməkdaşlığa, iqtisadi layihələrə və qarşılıqlı öhdəliklərə çevrilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Enerji təhlükəsizliyi: Azərbaycan Avropa üçün niyə əhəmiyyətlidir?

Avropanın enerji təhlükəsizliyi son illərdə qitənin əsas strateji prioritetlərindən birinə çevrilib. Enerji mənbələrinin və təchizat marşrutlarının şaxələndirilməsi, alternativ təchizatçılarla əməkdaşlıq və bərpaolunan enerji infrastrukturunun yaradılması bu siyasətin əsas istiqamətləridir.

Azərbaycan bu prosesdə xüsusilə təbii qaz ixracatçısı kimi iştirak edir. 2022-ci ildə Azərbaycanla Avropa İttifaqı arasında enerji sahəsində strateji tərəfdaşlığa dair Anlaşma Memorandumunun imzalanması münasibətlərin inkişafında mühüm mərhələ oldu. Sənəd Cənub Qaz Dəhlizinin imkanlarının genişləndirilməsi və Avropaya qaz tədarükünün artırılması üçün siyasi çərçivə yaratdı.

Təqdim olunan məlumatlara görə, Azərbaycan hazırda 16 ölkəyə, o cümlədən Avropa İttifaqının 10 üzv dövlətinə təbii qaz ixrac edir. Bu göstərici Azərbaycanın enerji ixracının coğrafi baxımdan genişləndiyini göstərir.

Bununla belə, Avropanın enerji təhlükəsizliyində Azərbaycanın rolunu qiymətləndirərkən tədarük həcmləri, infrastrukturun ötürmə qabiliyyəti və yeni investisiyalara ehtiyac da nəzərə alınmalıdır. Yeni bazarlara çıxış yalnız siyasi razılaşmalardan deyil, boru kəmərlərinin imkanlarından, hasilatın artırılmasından və uzunmüddətli kommersiya müqavilələrindən asılıdır.

Azərbaycanın enerji sahəsində növbəti strateji istiqaməti isə yaşıl enerji layihələridir. Xəzər dənizinin külək enerjisi potensialı, ölkədə həyata keçirilən günəş enerjisi layihələri, Mərkəzi Asiya ilə planlaşdırılan yaşıl enerji bağlantıları və Qara dənizin dibi ilə elektrik kabelinin çəkilməsi təşəbbüsü yeni əməkdaşlıq perspektivləri yaradır.

Bu layihələrin reallaşması Azərbaycanı yalnız karbohidrogen ixracatçısı deyil, həm də elektrik enerjisinin istehsalı və tranzitində iştirak edən regional tərəfdaşa çevirə bilər. Lakin onların iqtisadi səmərəliliyi maliyyələşdirmə, texniki uyğunluq, bazar tələbatı və beynəlxalq razılaşmaların icrasından asılı olacaq.

Dublin sammitinin gündəliyində əlçatan enerji və bağlantıların xüsusi yer tutması Azərbaycanın bu istiqamətlərdə həyata keçirdiyi siyasətlə Avropanın prioritetləri arasında müəyyən uyğunluğun olduğunu göstərir. 

Orta Dəhliz Azərbaycanın geosiyasi mövqeyini necə dəyişir?

Azərbaycanın Avropa ilə münasibətlərində enerji qədər əhəmiyyətli digər istiqamət nəqliyyat və logistika sahəsidir. Ölkənin coğrafi mövqeyi Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat marşrutlarının kəsişməsində yerləşməsi ilə xarakterizə olunur.

Xüsusilə Orta Dəhliz Avropa ilə Asiya arasında yükdaşımaların şaxələndirilməsi baxımından diqqət mərkəzindədir. Mərkəzi Asiyadan Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycana, buradan Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan marşrut beynəlxalq ticarət üçün alternativ imkanlar təqdim edir.

Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, ölkənin dəmir yolu və avtomobil yolu infrastrukturu bu sistemin əsas elementlərindəndir.

Bununla belə, tranzit potensialının tam reallaşdırılması üçün yalnız infrastrukturun mövcudluğu kifayət etmir. Sərhəd-keçid prosedurlarının sadələşdirilməsi, gömrük sistemlərinin rəqəmsallaşdırılması, daşınma tariflərinin uzlaşdırılması və Xəzər üzərindən yükdaşımaların sürətləndirilməsi də vacibdir.

Orta Dəhlizin inkişafı Azərbaycan üçün iqtisadi gəlirlərlə yanaşı, siyasi və diplomatik imkanlar yaradır. Çünki beynəlxalq ticarət marşrutlarının təhlükəsizliyində və fasiləsiz fəaliyyətində iştirak edən dövlətlər arasında uzunmüddətli əməkdaşlıq ehtiyacı artır.

Bu baxımdan Azərbaycanın nəqliyyat siyasəti ilə Avropa Siyasi Birliyinin bağlantıların inkişafına dair gündəliyi arasında birbaşa əlaqə mövcuddur.

Dublin görüşlərinin diplomatik nəticələri nədən ibarətdir?

Prezident İlham Əliyevin Avropa Siyasi Birliyinin sammitlərində iştirakı Azərbaycanın bu platformadan davamlı diplomatik əlaqələr üçün istifadə etdiyini göstərir. Dövlət başçısı 2022-ci ildə Praqada, 2023-cü ildə Moldovada, 2024-cü ildə Böyük Britaniyada, 2025-ci ildə Tirana və Kopenhagendə keçirilən sammitlərdə iştirak edib. 2026-cı ilin mayında İrəvanda təşkil olunan səkkizinci Zirvə Görüşünə isə videobağlantı vasitəsilə qatılıb.

Dublin sammitində keçirilən ikitərəfli görüşlərin coğrafiyası xüsusilə diqqət çəkir. Prezident İlham Əliyev Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski, Moldova Prezidenti Maya Sandu, Bolqarıstanın Baş naziri Rumen Radev, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan, Yunanıstanın Baş naziri Kiriakos Miçotakis, Çexiyanın Baş naziri Andrey Babiş, Rumıniya Prezidenti Nikuşor Dan, Litva Prezidenti Gitanas Nauseda, Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Antonio Koşta və Böyük Britaniyanın Baş naziri Endi Börnhem ilə görüşüb. 

Bu görüşlərin əhəmiyyəti onların sayından daha çox müzakirə edilən məsələlərin müxtəlifliyi ilə bağlıdır. Ayrı-ayrı dövlətlərlə enerji və iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat bağlantıları, regional təhlükəsizlik, humanitar məsələlər və siyasi dialoq gündəmə gətirilib.

Məsələn, Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski ilə görüşdə iqtisadi-ticari əlaqələrin inkişafı, qarşılıqlı səfərlər və Azərbaycanın Ukraynaya humanitar yardımları müzakirə olunub. Ukrayna tərəfi xüsusilə elektrik avadanlıqlarının təchizatına görə Azərbaycana təşəkkür edib. 

Bolqarıstanın Baş naziri Rumen Radev ilə görüşdə isə enerji əməkdaşlığının genişləndirilməsi, elektrik enerjisi dəhlizi layihəsi və nəqliyyat bağlantıları əsas mövzular sırasında olub. 

Dublin sammitinin konkret diplomatik nəticələrindən biri Azərbaycanla Böyük Britaniya arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamənin mübadiləsi olub. Sənəd iki ölkə arasında müdafiə və təhlükəsizlik, ticarət və investisiya, təhsil və innovasiya sahələrində əməkdaşlığın inkişafını nəzərdə tutur. Eyni zamanda tərəflər Orta Dəhlizin inkişafına dəstək və illik strateji tərəfdaşlıq görüşlərinin keçirilməsi barədə razılığa gəliblər. 

Bu sənədin əhəmiyyəti ondadır ki, Azərbaycanla Böyük Britaniya arasında uzun illər əsasən enerji sektorunda formalaşmış əməkdaşlığın digər strateji sahələrə genişləndirilməsi üçün əlavə siyasi və institusional əsas yaradır.

Azərbaycan-Ermənistan sülh gündəliyi yeni mərhələyə keçirmi?

Dublin sammitinin Azərbaycan baxımından əsas siyasi məqamlarından biri Prezident İlham Əliyevlə Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan arasında keçirilən görüşdür.

İki ölkə rəhbərinin müzakirələri 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda əldə olunan razılaşmaların davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Görüşdə sülh prosesinin irəlilədilməsi, sərhədlərin delimitasiyası, iqtisadi-ticari əlaqələr, etimad quruculuğu və nəqliyyat bağlantılarının inkişafı məsələləri müzakirə olunub.

Xüsusilə Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutunun (TRIPP) dəmir yolu və avtomobil yolu komponentlərinin planlaşdırılması, Azərbaycan ərazisindən Ermənistana yüklərin tranziti və elektrik şəbəkələrinin gələcəkdə birləşdirilməsi məsələləri diqqət çəkib.

Rəsmi məlumata əsasən, ötən ilin noyabrından etibarən Azərbaycan ərazisindən Ermənistana 105 min ton yük daşınıb. Tərəflər transsərhəd çayların idarə olunması üzrə işçi qruplarının yaradılmasını da müsbət qiymətləndiriblər. 

Bu məsələlər sülh prosesinin yalnız siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmaması baxımından əhəmiyyətlidir. Nəqliyyatın açılması, ticarətin inkişafı və enerji infrastrukturlarının əlaqələndirilməsi iki ölkə arasında qarşılıqlı iqtisadi maraqlar yarada bilər.

Bununla belə, davamlı sülh üçün razılaşmaların icrası, hüquqi mexanizmlərin müəyyənləşdirilməsi, təhlükəsizlik təminatları və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi vacib olaraq qalır.

Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması yalnız iki ölkənin deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqazın iqtisadi inkişaf perspektivlərinə təsir edə bilər. Regionda nəqliyyat marşrutlarının açılması Avropa ilə Asiya arasında əlavə bağlantıların yaranmasına şərait yarada bilər.

Azərbaycanın diplomatik imkanları Avropa ilə məhdudlaşmır

Azərbaycanın beynəlxalq siyasətdə iştirakını yalnız Avropa istiqaməti ilə qiymətləndirmək ölkənin xarici əlaqələrinin bütöv mənzərəsini əks etdirməz.

Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlər, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlıq, MDB məkanında siyasi və iqtisadi əlaqələr, İslam dünyası ilə tərəfdaşlıq və digər beynəlxalq platformalarda iştirak Azərbaycanın xarici siyasətinin müxtəlif istiqamətlərini təşkil edir.

Bu münasibətlər arasında iqtisadi və siyasi baxımdan qarşılıqlı əlaqələr mövcuddur. Məsələn, Mərkəzi Asiya ilə nəqliyyat və enerji sahəsində əməkdaşlığın inkişafı Azərbaycanın Avropa bazarları ilə əlaqələrinə də təsir edir. Xəzər dənizi üzərindən yeni enerji və nəqliyyat bağlantılarının yaradılması üçün region dövlətləri arasında koordinasiya vacibdir.

Eyni zamanda Azərbaycanın beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etməsi çoxtərəfli diplomatiya imkanlarını genişləndirir. Belə tədbirlər ölkəyə müxtəlif siyasi mövqelərə malik dövlətlərin nümayəndələrini bir araya gətirmək, qarşılıqlı təmaslar yaratmaq və konkret əməkdaşlıq layihələrini müzakirə etmək imkanı verir.

Azərbaycanın xarici siyasətində fərqli regional platformalarda paralel iştirakın əhəmiyyəti də buradan irəli gəlir. Avropa ilə enerji və iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı, Mərkəzi Asiya ilə bağlantıların genişləndirilməsi və İslam dünyası ilə münasibətlərin möhkəmləndirilməsi bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi nəzərdən keçirilə bilər.

2028-ci ildə Bakı sammiti hansı siyasi imkanları yaradacaq?

Azərbaycanın 2028-ci ilin mayında Avropa Siyasi Birliyinin sammitinə ev sahibliyi etməsi ilə bağlı qərar ölkənin çoxtərəfli diplomatiyasında yeni mərhələ üçün imkan yaradır.

Prezident İlham Əliyev 2026-cı il mayın 4-də İrəvanda keçirilən səkkizinci Zirvə Görüşündə videobağlantı vasitəsilə çıxış edərkən Azərbaycanın növbəti sammitlərdən birinə ev sahibliyi etmək təklifinin qəbul olunduğunu bildirib. Dövlət başçısı Ermənistanın da Azərbaycanın namizədliyini dəstəklədiyini qeyd edib. 

Bu məqamın xüsusi siyasi mənası var. Uzun illər münaqişə şəraitində olmuş iki dövlətin Avropa Siyasi Birliyi çərçivəsində bir-birinin sammitə ev sahibliyi təşəbbüsünü dəstəkləməsi münasibətlərin normallaşması prosesində diplomatik addım kimi qiymətləndirilə bilər.

2028-ci ildə Azərbaycanda keçiriləcək sammit Avropa dövlətlərinin və hökumətlərinin başçılarını, eləcə də Avropa institutlarının rəhbərlərini bir araya gətirəcək. Bu isə Azərbaycan üçün siyasi dialoqu genişləndirmək, regional layihələri təqdim etmək və ikitərəfli əməkdaşlıq gündəliyini inkişaf etdirmək baxımından əlavə imkanlar yaradacaq.

Bakı sammitinin mümkün gündəliyində enerji təhlükəsizliyi, yaşıl enerji dəhlizləri, nəqliyyat bağlantıları, regional təhlükəsizlik və Cənubi Qafqazda iqtisadi əməkdaşlıq kimi məsələlər xüsusi yer tuta bilər. Bununla belə, sammitin konkret gündəliyi iştirakçı dövlətlər arasında gələcək məsləhətləşmələrdən asılı olacaq.

Azərbaycanın ev sahibi kimi rolu yalnız tədbirin təşkilindən ibarət olmayacaq. Diplomatik hazırlıq, tərəfdaş dövlətlərlə məsləhətləşmələr və müzakirələrin nəticələrinin praktik əməkdaşlığa çevrilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyacaq.

Nəticə: Dublin sammitindən Bakı sammitinə uzanan diplomatik proses

Avropa Siyasi Birliyinin Dublin sammiti Azərbaycanın Avropa ilə münasibətlərində siyasi dialoq, iqtisadi əməkdaşlıq və regional təhlükəsizlik istiqamətlərinin bir-biri ilə sıx bağlı olduğunu nümayiş etdirir.

Prezident İlham Əliyevin sammit çərçivəsində keçirdiyi çoxsaylı görüşlər Azərbaycanın müxtəlif Avropa dövlətləri ilə fərqli sahələrdə əməkdaşlıq gündəliyinə malik olduğunu göstərir. Böyük Britaniya ilə strateji tərəfdaşlıq sənədinin mübadiləsi, Ermənistanla sülh prosesinə dair müzakirələr, enerji və nəqliyyat layihələrinin gündəmə gətirilməsi bu təmasların konkret məzmununu təşkil edir.

Azərbaycanın Avropa üçün əhəmiyyəti bir neçə amilin birləşməsindən qaynaqlanır. Bunlar enerji ehtiyatları və ixrac infrastrukturu, Avropa-Asiya nəqliyyat bağlantılarında coğrafi mövqe, bərpaolunan enerji sahəsində potensial və Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik gündəliyində birbaşa iştirakdır.

Eyni zamanda bu imkanların uzunmüddətli nəticələrə çevrilməsi üçün siyasi razılaşmaların həyata keçirilməsi, infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsi və regional əməkdaşlığın davamlı olması vacibdir.

2028-ci ildə Avropa Siyasi Birliyinin sammitinin Azərbaycanda keçirilməsi isə Dublin görüşlərində və əvvəlki zirvə toplantılarında inkişaf etdirilən siyasi dialoqu davam etdirmək üçün yeni platforma yaradacaq.

Beləliklə, Dublin sammiti Azərbaycanın Avropa ilə münasibətlərində mövcud əməkdaşlıq istiqamətlərinin qiymətləndirilməsi, yeni təşəbbüslərin müzakirəsi və 2028-ci il Bakı sammitinə aparan diplomatik prosesin davamı baxımından əhəmiyyətli hadisədir.