Dünyanın bir çox ölkəsində qız uşaqları hələ məktəbli yaşlarında ailə qurmağa məcbur edilir.
Lent.az "Musavat"a istinadən xəbər verir ki, onların bir qismi təhsilini yarımçıq qoyur, bir qismi erkən yaşda ana olur, digərləri isə öz istəklərini, arzularını və gələcəklə bağlı planlarını ailənin qərarlarına qurban verməli olur. Cəmiyyətin bəzən adət-ənənə, yoxsulluq və ya ailənin gələcəyini təmin etmək kimi səbəblərlə izah etdiyi erkən nikah qızların uşaqlığını, sağlamlığını və müstəqil həyat qurmaq imkanlarını təhlükə altına alır.
BMT-nin Uşaq Fondunun (UNICEF) məlumatına görə, dünyada hazırda yaşayan təxminən 650 milyon qadın və qız 18 yaşına çatmamış ailə qurub. Hər il təxminən 12 milyon qızın 18 yaşına çatmadan ərə verildiyi bildirilir. Bu göstəricilər problemin ayrı-ayrı ailələrin qərarı ilə məhdudlaşmadığını, milyonlarla uşağın həyatına təsir edən qlobal sosial problem olduğunu göstərir.
Ən çox hansı ölkələrdə rast gəlinir?
Erkən nikah bütün dünyada mövcud olsa da, problemin miqyası ölkələr və regionlar üzrə ciddi fərqlənir. UNICEF-in məlumatlarında ən yüksək göstəricilər Qərbi və Mərkəzi Afrika ölkələrində qeydə alınır. Cənubi Asiya isə erkən nikah yaşayan qızların ümumi sayına görə dünyada ən böyük paya malik regiondur.
Nigeriya - erkən nikahın geniş yayıldığı ölkələrdəndir. UNICEF-in məlumat bazasında 18 yaşdan əvvəl ailə quran qadınların payı 76,3 faiz göstərilsə də, bu göstərici 2012-ci ilin araşdırmasına əsaslanır və bugünkü vəziyyət kimi təqdim edilməməlidir. Mərkəzi Afrika Respublikası - mövcud məlumatlarda 18 yaşına çatmamış ailə quran gənc qadınların payı təxminən 61 faizdir. Çad - müvafiq göstərici təxminən 60,6 faizdir. Burkina Faso - məlumat bazasında erkən nikah göstəricisi 51,3 faizdir. Banqladeş - Cənubi Asiyada erkən nikahın geniş yayıldığı ölkələrdəndir.
UNICEF-in regional araşdırmalarında 18 yaşdan əvvəl nikah göstəricisi 50 faizdən yüksək göstərilib. Bu rəqəmlər müxtəlif illərdə aparılmış milli sorğulara əsaslandığı üçün onları vahid ilin reytinqi kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Ancaq göstəricilər problemin miqyasını və ayrı-ayrı ölkələrdə nə qədər ciddi olduğunu aydın göstərir.
Erkən nikahın nəticəsi yalnız qızın ailə qurması ilə bitmir. Çox vaxt onun məktəbdən ayrılması, iqtisadi müstəqillik qazanmaq imkanının azalması və ailədən asılı vəziyyətə düşməsi ilə müşayiət olunur. Öz gəlirini əldə etmək imkanı olmayan, təhsilini davam etdirə bilməyən qızın zorakılıqla üzləşdiyi halda bu münasibətdən ayrılması da çətinləşə bilər.
UNICEF bildirir ki, uşaqlıqda ailə quran qızlar məişət zorakılığı ilə üzləşməyə daha çox məruz qalır, təhsillərini davam etdirmək ehtimalları isə azalır. Erkən hamiləlik və doğuş zamanı yaranan ağırlaşmalar da onların sağlamlığı üçün əlavə risk yaradır. Burada mühüm məqam odur ki, hər erkən nikahın arxasında eyni səbəb dayanmır. Bəzi ailələr yoxsulluqdan çıxış yolu axtarır, bəziləri qızlarının təhlükəsizliyini evlilikdə görür, digərləri isə cəmiyyətin təzyiqi və köklü stereotiplərlə hərəkət edir. Ancaq səbəblər fərqli olsa da, nəticədə qız uşağının öz həyatı barədə qərar vermək hüququ məhdudlaşır.
12 yaşında ərə verilən Fatimənin hekayəsi
Bu problemin real həyatda necə faciələrə yol aça biləcəyini UNICEF-in Mozambikdə sənədləşdirdiyi Fatimənin hekayəsi göstərir. 2025-ci ilin avqustunda yayımlanan məlumata görə, Mozambikin Kab Delqadu bölgəsindən olan Fatimə münaqişə səbəbindən doğma kəndini tərk etməli olub. O, cəmi 12 yaşında özündən təxminən 40 yaş böyük bir kişiyə ərə verilib. UNICEF-in məlumatında kişinin ailənin çətin vəziyyətindən istifadə edərək təhlükəsizlik və firavanlıq vədləri ilə bu evliliyə zəmin yaratdığı bildirilir.
Fatimənin hekayəsi erkən nikahın yalnız adət-ənənə ilə bağlı olmadığını, müharibə, məcburi köçkünlük, yoxsulluq və müdafiəsizlik şəraitində uşaqların daha asan hədəfə çevrildiyini də göstərir.
Qızların təhsilə çıxışının genişləndirilməsi, ailələrin sosial müdafiəsi, hüquqi mexanizmlərin işləməsi və icmalarda maarifləndirmə erkən nikahın qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır. Qızların məktəbdə qalması və gələcəkdə işləmək imkanlarının olması ailələrin onları erkən yaşda ərə verməsini daha az cəlbedici seçimə çevirə bilər.
Azərbaycanda erkən nikah məsələsi
UNICEF-in Avropa və Mərkəzi Asiya üzrə 2025-ci ildə dərc etdiyi regional təhlildə 18 yaşına çatmamış ailə quran qadınların payı Azərbaycanda 15 faiz göstərilir. Bu göstərici 20–24 yaşlı qadınların 18 yaşına qədər nikahda və ya nikaha bənzər ittifaqda olmuş hissəsinə aiddir; yəni hazırda azyaşlı qızların 15 faizinin evli olması demək deyil.
Azərbaycan qanunvericiliyində erkən nikah və erkən evliliklə mübarizə üçün son illərdə hüquqi mexanizmlər gücləndirilib. 2024-cü ildə qəbul edilən dəyişikliklərə əsasən, nikah yaşının bir il azaldılmasına imkan verən istisna ləğv edilib və qanun 2025-ci il iyulun 1-dən qüvvəyə minib. Beləliklə, nikah yaşı ilə bağlı əvvəlki istisna aradan qaldırılıb.
Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin məlumatına görə, 2022-ci ildə nikah yaşının bir il azaldılması ilə bağlı yerli icra hakimiyyəti orqanları 271 qərar qəbul edib, eyni zamanda 269 erkən evliliyin qarşısı alınıb. Komitə 2023-cü ildə yetkinlik yaşına çatmayan qızı nikaha məcbur etmə ilə bağlı Cinayət Məcəlləsinin müvafiq maddəsi üzrə yalnız bir cinayət işinin açıldığını da bildirib. Bu məlumatlar 2024-cü ildə qanunvericiliyin sərtləşdirilməsinə əsas verən amillər sırasında göstərilib.
Qanunvericilik yalnız rəsmi nikahın qeydiyyatı ilə kifayətlənmir. Nikah yaşı çatmayan şəxsi erkən evliliyə məcbur etməyə görə cinayət məsuliyyəti, 16 yaşına çatmayan şəxsin erkən evliliyinin təşkilinə görə cəza, azyaşlılarla bağlı nişan və toy mərasimlərinə, eləcə də dini kəbinkəsməyə görə inzibati məsuliyyət nəzərdə tutulur.
Bununla belə, rəsmi nikahın olmaması problemin mövcud olmadığı anlamına gəlmir. Qız uşağının ailə qurmaq adı ilə məktəbdən uzaqlaşdırılması, azyaşlı yaşda bir evdə yaşamağa məcbur edilməsi və erkən hamiləlik riski ayrıca diqqət tələb edir.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
