Dünya musiqisinin ən böyük dahilərindən Volfqanq Amadey Motsart 1791-ci il dekabrın 5-də Vyanada, cəmi 35 yaşında vəfat edib. Aradan iki əsrdən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, bəstəkarın ölüm səbəbi hələ də müzakirə olunur. Onun zəhərləndiyi, qısqanc rəqibi Antonio Salierinin qurduğu sui-qəsdin qurbanı olduğu və hətta ölümünə masonların səbəb olduğu iddia edilib.
Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:
Müasir tarixçilər və tibb mütəxəssisləri zəhərlənmə ehtimalını təsdiqləyən etibarlı dəlilin olmadığını bildirirlər. Lakin Motsartın son günlərində yaşananlar, dəqiq diaqnozun qoyulmaması və məzarının yerinin itməsi müəmmalı ölüm haqqında şayiələrin günümüzədək yaşamasına şərait yaradıb.
Son əsərini yazarkən ölümünü hiss etmişdi?
1791-ci ilin yayında Motsartın qapısını tanımadığı, boz geyimli bir şəxsin döydüyü və ona matəm musiqisi sifariş etdiyi bildirilir. Sifarişçinin kimliyi bəstəkardan gizlədilib. Maddi çətinlik yaşayan Motsart təklifi qəbul edərək sonradan məşhurlaşan “Rekviyem” üzərində işləməyə başlayıb.
Sirli sifarişçi əslində qraf Frans fon Valzeqin nümayəndəsi olub. Qraf vəfat etmiş həyat yoldaşının xatirəsinə yazılacaq əsəri öz adına çıxarmaq istəyirmiş. Motsart isə sifarişçinin kimliyini bilmədiyindən, xəstəliyi ağırlaşdıqca bu musiqini öz dəfn mərasimi üçün yazdığına inanmağa başlayıb.
Həyat yoldaşı Konstansanın sonralar danışdığına görə, Motsart ona zəhərləndiyini düşündüyünü və “Rekviyem”i özü üçün yazdığını deyib. Bu sözlər zəhərlənmə nəzəriyyəsinin əsas dayaqlarından birinə çevrilib. Ancaq ağır xəstəlik, yüksək hərarət və psixoloji gərginlik keçirən bəstəkarın şübhələri tibbi sübut sayıla bilməz.
Bədəni tanınmaz dərəcədə şişmişdi
Motsart 1791-ci il noyabrın 20-si ətrafında yatağa düşüb. Şahidlərin xatirələrinə əsasən, əvvəlcə onun əl və ayaqları, daha sonra bütün bədəni şişib. Bəstəkar yüksək hərarət, güclü tərləmə, ağrı və qusmadan əziyyət çəkib. Şişkinlik o qədər artıb ki, o, yataqda sərbəst hərəkət edə bilməyib.
Buna baxmayaraq, Motsart son günlərinə qədər şüurunu itirməyib və “Rekviyem” üzərində işləməyə çalışıb. Bəstəkar dekabrın 5-nə keçən gecə həyatını itirib. Ölüm sənədində səbəb kimi “kəskin darı dənəsi səpkili qızdırma” göstərilib. XVIII əsrdə işlədilən bu ifadə konkret xəstəliyin adı deyil, hərarət və xırda səpkilərlə müşayiət olunan vəziyyətin ümumi təsviri olub.
Motsartın cəsədi yarılmadığına görə dəqiq diaqnoz müəyyən edilməyib. Bu isə sonrakı dövrlərdə onlarla fərqli versiyanın ortaya çıxmasına səbəb olub. Müxtəlif tədqiqatlarda revmatik qızdırma, böyrək çatışmazlığı, streptokok infeksiyası, endokardit, vərəm, trixinellyoz və istifadə edilən dərmanların ağır təsiri ehtimalı irəli sürülüb.
Salieri niyə əsas şübhəliyə çevrildi?
Antonio Salieri Motsartın ölümündən sonra onun ən məşhur “qatili”nə çevrilib. İtalyan bəstəkar Vyana sarayında böyük nüfuza malik idi. Motsart isə bəzi məktublarında italyan musiqiçilərin saraydakı üstünlüyündən narazılığını ifadə etmişdi. Bu vəziyyət iki sənətçi arasında ölümcül düşmənçilik olduğu təsəvvürünü yaradıb.
Lakin tarixi sənədlər onların münasibətlərinin təqdim edildiyi qədər düşmənçilik üzərində qurulmadığını göstərir. Salieri Motsartın bəzi əsərlərinin ifasını dəstəkləyib, onun musiqisini idarə edib və ölümündən sonra oğlu Frans Ksaver Motsarta dərs verib. Bunlar gizli nifrət bəsləyən və rəqibini öldürən insan obrazı ilə ciddi ziddiyyət təşkil edir.
Salieri ilə bağlı şübhələr Motsartın ölümündən dərhal sonra deyil, əsasən XIX əsrin əvvəllərində güclənib. Yaşlı Salierinin ruhi vəziyyəti pisləşdiyi vaxt Motsartı zəhərlədiyini etiraf etməsi barədə söz-söhbət yayılıb. Onun yanında olan şəxslər isə bəstəkarın belə bir cinayət törətmədiyini israrla bildirdiyini deyiblər.
1820-ci illərdə yaranan şayiə Aleksandr Puşkinin 1830-cu ildə yazdığı “Motsart və Salieri” faciəsi ilə bədii süjetə çevrilib. Daha sonra Nikolay Rimski-Korsakovun operası, Peter Şefferin “Amadey” pyesi və 1984-cü ildə çəkilən eyniadlı film bu obrazı milyonlarla insanın yaddaşına həkk edib. Beləcə, bədii təxəyyül tədricən tarixi həqiqət kimi qəbul olunmağa başlayıb.
Zəhərlənmə əlamətləri varmı?
Motsartın ölümündə civə, arsen və ya sürmə tərkibli maddələrdən istifadə edildiyinə dair fərziyyələr irəli sürülüb. Həmin dövrdə bəzi dərmanların tərkibində zəhərli metallardan istifadə olunurdu. Bu baxımdan səhv müalicənin onun vəziyyətini ağırlaşdırması tamamilə mümkündür.
Ancaq mütəxəssislər Motsartda müşahidə edilən kəskin hərarət və bütün bədəni əhatə edən şişkinliyin klassik arsen zəhərlənməsi ilə tam uyğunlaşmadığını bildirirlər. Üstəlik, kiminsə ona qəsdən zəhər verdiyini göstərən maddi sübut, etibarlı şahid ifadəsi və ya istintaq sənədi yoxdur.
Bəstəkarın saçına aid olduğu iddia edilən nümunələr üzərində araşdırmalar aparılsa da, həmin saçların həqiqətən Motsarta məxsus olması təsdiqlənməyib. Məzarı dəqiq bilinmədiyinə görə qalıqlarını çıxarıb müasir ekspertiza aparmaq da mümkün deyil.
Ən güclü tibbi ehtimal hansıdır?
2009-cu ildə dərc edilən epidemioloji araşdırmada Motsartın öldüyü dövrdə Vyanadakı ölüm qeydləri müqayisə olunub. Tədqiqatçılar həmin həftələrdə, xüsusilə gənc kişilər arasında şişkinliklə müşayiət olunan ölüm hallarının artdığını müəyyənləşdiriblər. Bu nəticə şəhərdə kiçik bir infeksiya dalğasının yayıldığı ehtimalını gücləndirib.
Alimlər Motsartın streptokok infeksiyasından sonra yaranan kəskin nefrit sindromundan, yəni böyrəklərin ciddi zədələnməsindən ölə biləcəyini irəli sürüblər. Belə vəziyyət bədəndə maye toplanmasına, əl-ayaqların və üzün şişməsinə, hərarətə və ağırlaşma zamanı ölümə səbəb ola bilər. Epidemioloji araşdırma Motsartın son xəstəliyinin streptokok infeksiyası ilə bağlı olmasını mümkün sayır, lakin bunu qəti diaqnoz kimi təqdim etmir.
Başqa tədqiqatçılar revmatik qızdırma, infeksion endokardit və ürək çatışmazlığını önə çəkirlər. Dövrün müalicə üsulları da vəziyyəti ağırlaşdıra bilərdi. Həkimlər xəstədən qan alma, bədəni soyutma və güclü tərkibli preparatlardan istifadə kimi bu gün təhlükəli sayılan üsullara müraciət edirdilər. Təkrarlanan qanaxıdılmanın onsuz da zəifləmiş orqanizmin ölümünü sürətləndirməsi ehtimalı mövcuddur.
Kasıblar üçün ümumi məzara atılmışdı?
Motsartın yoxsulluq içində öldüyü və cəsədinin kasıblarla birlikdə kütləvi məzara atıldığı da geniş yayılmış əfsanələrdəndir. Əslində o, dövrün Vyana qaydalarına uyğun olaraq aristokrat olmayan sakinlər üçün nəzərdə tutulan adi qəbirdə dəfn edilib.
Bu, mütləq kasıb dəfni və ya cəsədlərin üst-üstə atıldığı kütləvi məzar demək deyildi. Lakin həmin qəbirlər müəyyən müddətdən sonra yenidən istifadə olunduğundan Motsartın dəqiq dəfn yeri itib. Bu səbəbdən bəstəkarın qalıqlarını tapmaq və ölüm səbəbini müasir üsullarla araşdırmaq mümkün olmayıb.
Bəs Motsartı kim öldürüb?
Mövcud məlumatlara əsasən, Motsartın Salieri və ya başqa şəxs tərəfindən zəhərləndiyini söyləmək üçün əsas yoxdur. Ən inandırıcı ehtimal bəstəkarın Vyanada yayılan infeksiyaya yoluxması, bunun böyrək, ürək və ya digər orqanlarda ölümcül ağırlaşma yaratmasıdır. Dövrün tibbi imkanları və təhlükəli müalicə üsulları da nəticəyə təsir göstərə bilərdi.
Motsartın dəqiq hansı xəstəlikdən öldüyü, yəqin ki, heç vaxt tam sübuta yetirilməyəcək. Lakin onun ölümünün müəmmalı qalması Salierini tarixin ən məşhur “günahsız şübhəlilərindən” birinə, yarımçıq “Rekviyem”i isə musiqi tarixinin ən sirli əsərlərindən birinə çevirib.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
